Birinci Bölüm
İnsan, başka bir insanın gökyüzünü ne zaman küçülttü? Bir insanın görebileceği gökyüzü kaç metrekaredir? Bu sorunun cevabı, insanın gökyüzüne nasıl ve nereden baktığına göre değişir. Kimi için yıldızları ışıl ışıl seyrettiği yerdir. Kimi için güneşin doğuşunu umutla karşıladığı bir sabahtır. Kimi için bulutlara şekil verip peşinden hayaller kurduğu çocukluğudur. Kimi için denizin ufukla birleştiği sonsuzluktur. Kimi için martıların ve kuşların sesidir. Kimi için dağların ardında kaybolan akşam güneşidir. Kimi için özgürlüğün ta kendisidir. Kimi için ise yüksek duvarların arasına sıkışmış, gökyüzünün yalnızca bir avuç kadar kaldığı yerdir. Tel örgülerin ardından görülen birkaç parça maviliktir. Demir parmaklıkların arasından süzülen kısa bir gün ışığıdır.
İşte o zaman gökyüzü özgürlük olmaktan çıkar. Bir manzara olmaktan çıkar. Metrekareyle ölçülmeye başlar. İnsan, binlerce yıldır başını gökyüzüne kaldırdığında yalnızca ışığı değil, anlamı da aradı. Belki de bu yüzden kadim toplumlar gökyüzüne hiçbir zaman yalnızca gökyüzü olarak bakmadı. Güneş, ay ve yıldızlar yalnızca doğanın bir parçası değildi. Yaşamın ritmini anlamanın da anahtarıydı. İnsan zamanı onların hareketleriyle ölçtü. Mevsimlerin dönüşünü onlarla izledi. Ekim ve hasat zamanını onlara bakarak belirledi. Gözleri hep gökyüzündeydi. Çünkü yaşamın ritmini anlamanın yolu, göğün ritmini anlamaktan geçiyordu.
Yüzyıllar boyunca süren bu gözlem zamanla sistemli bir bilgiye dönüştü. İnsan gök cisimlerinin hareketlerini izledi. Günleri, ayları ve mevsimleri hesapladı. İlk takvimleri oluşturdu. Binlerce yıl sonra astronomi adını alacak bilgi birikiminin temelleri de işte bu merakla atıldı. Belki de bu yüzden insanın anlam arayışında gökyüzü her zaman özel bir yere sahip oldu. Birçok önemli kadim uygarlıkta güneş, ay ve yıldızlar yalnızca gök cisimleri olarak görülmedi. Onlara kişilikler, anlamlar ve kutsallık yüklendi. İnsan, tanrılarını ve tanrıçalarını yaratırken de gözünü gökyüzüne çevirdi.
Güneşe, aya ve yıldızlara yalnızca doğa olayları olarak değil, kendi anlam dünyasının, korkularının, umutlarının ve hayal gücünün bir yansıması olarak baktı. Kimi uygarlıklarda güneş yaşamı, kudreti ve erilliği simgeleyen tanrılarla özdeşleştirildi. Kimi uygarlıklarda ay, doğurganlığı, döngüselliği ve bereketi simgeleyen tanrıça figürleriyle ilişkilendirildi. Başka uygarlıklarda bunun tersi örnekler de vardı. Değişmeyen ise insanın gökyüzüne bakarken aslında kendisini görmesiydi. Bu sembolik miras bütünüyle geçmişte kalmış değildir. Bugün bile modern astrolojinin kendi kuramsal ve sembolik sistemi içinde güneş çoğunlukla erillikle, ay ise dişillik ile ilişkilendirilir. Bu, bilimsel bir gerçeklikten çok, binlerce yıl boyunca farklı kültürlerin gökyüzüne yüklediği anlamların günümüze kadar uzanan sembolik bir devamlılığıdır.
Bu kadim hafızanın izleri bugün bile bütünüyle silinmiş değildir. Anadolu’nun bazı bölgelerinde, özellikle Dersim coğrafyasında yaşayan birçok Alevi, sabah güneşini karşılarken ya da ayı gördüğünde işaret parmağını öpüp alnına götürerek selam verir. Benzer saygı pratikleri Ezidiler başta olmak üzere başka kadim inanç topluluklarında da yaşamaya devam eder. Bu, gökyüzüne tapınmak değil, insan ile doğa arasındaki kadim bağa ve yaşamı mümkün kılan döngülere duyulan saygının kuşaklar boyunca taşınan ifadesidir. Fakat insanlık tarihinin en çarpıcı çelişkisi de belki burada başlar.
İnsan, binlerce yıl boyunca anlam yüklediği gökyüzünü başka bir insan için ne zaman küçülttü? Ne zaman ufkun önüne duvarlar ördü? Ne zaman güneşi parmaklıkların ardına hapsetti? Ne zaman gökyüzünü bir avuç maviliğe dönüştürdü? Ve en önemlisi, bunu neden yaptı? Bugün tartıştığımız yüksek güvenlikli hapishaneler, tecrit uygulamaları, hak ihlalleri ve bir avuç gökyüzüne mahkûm edilen insanlar tarihin dışına düşmüş istisnalar değildir. Hiçbir duvar bir gecede örülmemiştir. Hiçbir hücre kendiliğinden ortaya çıkmamıştır. Her biri, insanın cezalandırma anlayışının yüzyıllar boyunca değişerek, dönüşerek ve katman katman bugüne ulaşan uzun hikâyesinin bir parçasıdır.
Belki de bugünün duvarlarını anlayabilmek için, önce onların gölgesinin düştüğü ilk yerlere bakmak gerekir. Bir sonraki bölümde, bu uzun tarihin ilk duraklarına kısaca uğrayacak, hapishaneleri tarihsel hafızadan tarifleyeceğiz…
