“Die Hoffnung ist die größte Kraft der menschlichen Seele.” (Umut insan ruhunun en büyük gücüdür.) Stefan Zweig
Benim için sanat, yalnızca bir tuvalde renklerin buluşması, bir notanın havada yankılanması ya da bir kelimenin kağıda düşmesi değildir. Sanat, insanlığın vicdanıdır; halkın eşitlik, özgürlük ve adalet arayışında taşıdığı aydınlanma meşalesidir. Sanatçı, durduğu yerle, aldığı tavırla ve ürettiği eserle; halkın yanında mı, yoksa baskıcı, ayrımcı, sömürücü iktidarların yanında mı olduğunu gösterir.
Bugün Amerika’da yaşanan Sydney Sweeney’in oynadığı kot reklamı tartışması ve devamındaki gelişmeler sanatın toplumsal sorumluluğu üzerine yeniden düşünmemizi gerektiriyor. Irkçılığı besleyen, ayrımcılığı yeniden üreten her sanat eseri ya da reklam, sanatın en temel ahlaki görevini reddeder. Hele ki bu üretim, milyonlara ulaşan bir görsel ya da popüler bir figürün imzasını taşıyorsa; etkisi yalnızca bir tercih değil, bir toplumsal yönlendirme olur. Trump’ın bu kadına sahip çıkması tesadüf değil, kendi popülist ve ayrıştırıcı siyaset anlayışını bu tarz figürlerle besliyor.
Oysa gerçek sanatçı toplumu bölen değil, birleştiren farklılıkları tehdit değil, zenginlik olarak gören kişidir. Bu yalnızca iyi niyet meselesi değil; insanlık onurunun, ortak yaşam kültürünün ve eşit yurttaşlığın savunulmasıdır.
Tarih bize bunun sayısız örneğini sundu: Şili’de Victor Jara, gitarını ve sesini halkın mücadelesine adadı. Darbe sonrası stadyumda elleri kırıldı, işkence gördü ve katledildi. Onun halk şarkıları hâlâ Latin Amerika meydanlarında umut olarak yankılanıyor.
Pablo Picasso, İspanya İç Savaşı’nda “Guernica” ile faşizmin vahşetini tüm dünyanın gözleri önüne serdi. O tablo hâlâ insanlığın hafızasında bir çığlık olarak duruyor.
Stefan Zweig, Nazi faşizminden kaçtı ama insanlığın bu karanlığa doğru gidişini görmeye dayanamayarak intihar etti. Onun eserleri, baskı altında sanatın ne kadar kırılgan ama bir o kadar da onurlu olabileceğini gösterir.
Türkiye’de de sanat, halkın sesi olduğunda en güçlü etkisini gösterdi: Ruhi Su’nun halk şarkılarında, Yılmaz Güney’in filmlerinde, Nazım Hikmet’in dizelerinde gördüğümüz gibi; sanat, halkın acısını, umudunu ve direncini taşır.
Ama öte yandan, iktidarların ve sermayenin beslediği popülist sanatçılar da var. Onlar sanatın dönüştürücü gücünü değil, tüketim kültürünün uyuşturucu etkisini büyütür; halkın birliğini değil, bölünmüşlüğünü besler; farklılıkları düşmanlık olarak çerçeveler.
Sanatçı, yalnızca “sanat için sanat” anlayışıyla değil; “sanat halk içindir” bilinciyle üretmeli. Çünkü sanat, toplumsal aydınlanmanın, eşitlik ve özgürlüğün sesi olmalı. Bu, sanatın yalnızca bireysel yaratıcılıkla değil, tarihsel bir sorumlulukla da şekillenmesi gerektiği anlamına gelir.
Sanat, yalnızca bugünü anlatmaz; geçmişin izlerini, halkların hafızasını ve uygarlıkların ortak mirasını da geleceğe taşır. Antik tiyatrolardan mağara resimlerine, halk şarkılarından modern direniş şarkılarına kadar sanat, insanlığın ortak yolculuğunun tanığıdır. Her bir eser, tarihe bir not, geleceğe bir mesajdır. Ve unutmamalıyız ki; baskı, sansür, yasaklar ve saldırılar yalnızca sanatçının değil, halkın hafızasına yönelir. Bugün “Guernica”nın, Jara’nın şarkılarının, Nazım’ın dizelerinin hâlâ konuşulması; sanatın zamana karşı koyan, hafızayı koruyan ve büyüten gücünün kanıtıdır.
Sanat, yalnızca bir üretim değil; halkların belleğini kuran, insanlık tarihine köprüler kuran ilerici bir güçtür. O yüzden bizler, bu hafızayı büyüten, çoğaltan, özgürleştiren her sanatın yanında olmalı; onu susturmaya çalışan her türlü faşist, ırkçı ve ayrımcı zihniyete karşı da dimdik durmalıyız.
Amerika’da Sydney Sweeney adlı sanatçı etrafında yaşanan tartışma, sadece bir reklam skandalı değil; köklü ırkçılık ve popülist kültürün sanat üzerinden nasıl yeniden üretildiğinin güncel örneğidir. Bu reklamda kullanılan dil ve görseller, “genetik üstünlük” gibi faşizan söylemleri ima ediyor ve farklı kimlikleri hedef alarak toplumu kutuplaştırıyor. Trump’ın bu sanatçıya sahip çıkması, popülist politikaların kültür alanında da ne kadar derinlemesine yerleştiğini gösteriyor. Buna karşılık, topluluklar, aktivistler ve ilerici sanatçılar, sanatın birlik, eşitlik ve kardeşlik için kullanılması gerektiğini vurgulayan kampanyalar düzenliyor. Amerika’da yapılan bir araştırma, 2023 yılında halkın yüzde 65’inin sanatın toplumsal değişimde etkili olduğunu düşündüğünü gösteriyor; ancak aynı zamanda sanatın politik manipülasyona açık olduğunu düşünenlerin oranı da yüzde 40’ın üzerinde. Bu tablo, sanatın hem umut hem de risk barındıran bir alan olduğunu ortaya koyuyor.
20. yüzyılda dünya genelinde savaş ve baskı dönemlerinde sanat, direnişin ve umutların sesi oldu. Türkiye’de 1980 darbesi sonrası sanatçılar susturulmaya çalışıldı; ancak eserleri halk arasında yaşamaya devam etti. Günümüzde sosyal medya ve dijital platformlar sayesinde sanat, toplumsal mücadeleye daha geniş kitlelerle temas edebiliyor. Birleşmiş Milletler’in 2022 raporu, kültür ve sanatın sürdürülebilir kalkınma ve toplumsal barış için kritik olduğunu vurguluyor. Rapora göre, kültürel etkinliklere katılan bireylerde toplumsal dayanışma ve eşitlik bilinci yüzde 30 oranında artış gösteriyor.
Tarih ve günümüz bize gösteriyor ki, sanat ya halkın aydınlanma sesi olur, eşitlik ve özgürlük mücadelesine güç katar ya da ayrıştırıcı, popülist ve sermaye odaklı anlayışların aracı haline gelir. Bizler, bu iki seçenek arasında tercihimizi net yapmalı; halkın, emeğin, özgürlüğün yanında duran sanatçıları desteklemeli, ayrımcı ve faşizan sanat anlayışlarına karşı birleşmeliyiz.
Sanatın diliyle konuşan herkes aslında halkın vicdanında da sorumludur. Ve unutulmamalıdır ki, gerçek aydınlanma ve eşitlik sadece sokaklarda değil, aynı zamanda sanatın, edebiyatın ve kültürün her alanında mücadele edildiğinde gerçekleşir.
“Veriler, Amerika Birleşik Devletleri Ulusal Sanat Vakfı (NEA), Pew Araştırma Merkezi ve UNESCO’nun 2022-2023 raporlarından alınmıştır.”
