Yazar/Sinan Köksal
Devlet Kapitalizmi ile Sosyalist Geçiş Arasındaki Sınır Hattı ve Türkiye Sosyalist Hareketi İçin Dersler Ortak Paydanın Sınırı Nereye Varır?
Bugün Türkiye’de sosyalist hareketin farklı kesimlerinde tekrarlanan bir ortaklık ifadesi var. Bu ortak söylem; “Devletçilik, kamuculuk istiyoruz.” Reformist / ulusalcı solun neredeyse tamamında ortaklaşıyor. Evet, bu ifade emekçi halkın temel ihtiyaçlarının meta ilişkileri dışına alınması, planlama, kamu hizmetlerinin parasız ve nitelikli sunumu, stratejik sektörlerin toplumsallaştırılması gibi taleplerde buluşur. Fakat tam da bu birleşmenin içinde çok temel bir ayrışma belirir. Kamuculuk aynı anda hem sosyalizmin zorunlu bir ögesi olabilir, hem de “sosyalizmin yerine geçen” bir ikame ideolojiye dönüşebilir. Birincisi yani sosyalizm, üretim araçlarının toplumsallaştırılmasıyla birlikte işçi sınıfının siyasal iktidarını ve kitlelerin öz-yönetimini geliştirir; ikincisi ise (devlet kapitalizmi) aynı “kamu” kılıfı altında meta ilişkilerini, iş bölümünün hiyerarşilerini ve bürokratik tahakkümü yeniden üretir.
Bu ayrımı yalnızca soyut teoriyle değil, dünyadaki sosyalist iktidar deneyimleriyle test etmek mümkündür. Marx’ın komünist toplum tasavvurunda geçiş dönemi (sosyalizm) ile nihai hedef (komünizm) arasında, üretim biçimi kadar siyasal biçim de belirleyicidir. İşçi sınıfının devrimle kurduğu iktidarın, devletin sönümlenmesi doğrultusunda, kitlelerin doğrudan katılım ve denetim mekanizmalarını büyütmesi esastır. Lenin, Paris Komünü deneyimini dayanak alarak bu iktidarın “Komün tipi” özelliklerini, bürokrasinin ücretlerinin işçi ücretleriyle sınırlandırılması, memurların seçilebilir ve geri çağrılabilir olması, ordunun halkla kaynaşması vb. (1) olarak belirtmişti. Mao ise özellikle 1950’li yıllardan sonra kaleme aldığı metinlerde ve pratik uygulaması 1960’lardan sonra gerçekleşen “sosyalist dönüşüm” süreçlerinin meyvesi olan ve Büyük Proleter Kültür Devrimi’ndeki bürokrasiye karşı verilen mücadelede önemli yer tutan Aangang Anayasası’nda (2) sosyalist geçişi, üretici güçler kadar üretim ilişkileri ile üstyapıdaki ayrımların, kafa – kol emeği, sanayi – tarım, kent – kır çelişkilerinin sistematik olarak daraltılması ve aşılması yönünde zorlama ile tanımladı. Bu ölçüt, kamuculuk ile sosyalizmin nitel ayrımını yakalamak açısından özellikle öğreticidir.
Bu yazıda iddiamız ise nettir! Kamuculuk başlı başına sosyalizm değildir. Sosyalizm; üretim araçlarında kamu/kollektif mülkiyet temelinde işçi sınıfı iktidarını, kitlelerin öz örgütlülüğünü arttırarak eşitsizlikleri azaltan bir dönüşümü sürekli zorlayan bir siyasal-toplumsal süreçtir. Buna paralel olarak, devlet kapitalizmi, kamu mülkiyeti ve devlet planlaması görünümü altında ücretli emek / sermaye ilişkisinin yeni bir biçimde sürdürülmesi, kitlelerin siyasal inisiyatifinin bürokratik aygıtlara devri ve sınıf ayrımlarının farklı bir boyutta yeniden üretimidir. Sosyalizmi kamuculuğa indirgeyen bakış açısını, sınırlı bir yaklaşım olarak en baştan kabul ediyoruz. Komünizme geçiş sürecinde sınıfsal eşitsizliklerin (kafa – kol, kır – kent, idareci – üretici vb.) giderilmesi için adımlar atılıyor ve kitleler seferber edilebiliyorsa bu sistemin adı sosyalizm olur. Özel mülkiyetin devlet mülkiyetine devrinin, tek başına sosyalizm için yeterli bir parametre, insanlığın sınıfsız sömürüsüz bir dünya mücadelesinde başat bir nitelik taşımayacağı ortadadır. Devlet kapitalizminde ve bürokratik yönetimlerde de benzer uygulamalar olduğu açıktır. Sosyalist iktidar kurulduktan sonraki çelişkinin önemli bir boyutunu da bu tartışma oluşturmaktadır. Yazımızın temeli bu denklem üzerine kuruludur. Kamuculuk kavramı, kendisiyle beraber birçok farklı sonucun oluşmasını sağlayabilmektedir. Sosyalist iktidarda üretim araçlarındaki mülkiyetin toplumsal mülkiyete dönüşümünden sonraki süreçte ideolojik mücadelenin, kitle hareketlerinin ilerletici gücünün yadsınma durumu öncelikle iktidarda bir bürokratlaşma ve sosyalizmin içinden “yeniden” kapitalizmin çıkmasına neden olacaktır. Tarih, bunun en büyük iki örneğini gözümüzün önüne serer.
Dolayısıyla esas soru şudur; “Parti-devlet diye bir put mu yaratacaksın; yoksa kitlelere dayanıp gerektiğinde kendi partine ve devletine karşı da “isyan” edebilecek bir proleter iradeyi mi örgütleyeceksin?” Bu soru yalnızca ahlaki değil, stratejik bir ayrımdır.
Kuramsal Çerçevenin Temeli; Devlet, Geçiş ve “Kamunun Niteliği”
Marx’ın Gotha Programı Eleştirisi, “herkesten yeteneğine göre, herkese gereksinimine göre” ilkesine yönelen komünizmin iki aşamasıyla birlikte, sosyalist geçişte burjuva hukuku kalıntılarının devam ettiğini; üretici güçlerin gelişimiyle birlikte bu kalıntıların aşılması gerektiğini vurgular. Sosyalizm, bu nedenle yalnızca mülkiyet formunun değişmesi değil, sınıf egemenliği aygıtının yeni bir tipte, sönümlenmeye yönelen bir devlet biçimi üzerinden aşılmasıdır (3).
Lenin, Devlet ve Devrim’de Paris Komünü’nden hareketle, proletarya diktatörlüğünün demokratik-sınıfsal içeriğini detaylandırmaktadır. Rütbelerin kaldırılması, temsiliyetin geri çağrılabilirliği, bürokratların işçi ücreti alması vb. Buradaki ölçüt, devletin “kamucu” niteliğinden ziyade, kitlelerin doğrudan denetimi altına girmesi ve üretim araçlarının mülkiyetinin topluma devredilmesidir.
Mao’nun 1957 tarihli konuşmasında (4) ve 1966’da “Burjuva Karargâhı Bombalayın” çağrısında sosyalist inşanın kilit noktaları belirtilmiştir. Kafa–kol emeği, sanayi–tarım, kent–kır ayrımlarını azaltmaya dönük kalıcı politikaların geliştirilmesi, kitlelerin tüm iktidarı aşağıdan yukarı denetlemesi, partinin hatalarında kitlelerin isyan hakkı ve düzeltme yetkisi net olarak tanımlanmıştır. “Kamuculuk”, bu ayrımlar pekiştiğinde, örneğin teknik–yönetici kast ile üretici kitle arasındaki uçurum büyüdüğünde, devlet sosyalist değil aksine kapitalist bir nitelik kazanır. Çin’deki dönüşüm, komünist parti içerisindeki bürokratik sınıfın (kapitalist yolcular) devlet kapitalizmini yönetebilmesiyle gerçekleşmiştir. Sovyetler ile temel ayrım noktası bu “yönetebilme” meselesidir.
Troçki, İhanete Uğrayan Devrim’de Sovyetler Birliği’ni yozlaşmış işçi devleti olarak tanımlayıp bürokratik kastın büyümesini teşhir ederken (5); Tony Cliff, Sovyet sisteminin ileri aşamalarını devlet kapitalizmi olarak kavramsallaştırdı, kamu mülkiyetinin işçi denetimi olmadan sermaye birikimi mantığında yeniden işlediğini savundu (6).
Ara sonuç: Sosyalist “kamuculuk”, işçi sınıfı iktidarı + kitle öz-yönetimi + eşitsizlikleri azaltma yönünde ısrarlı ideolojik zorlama üçlüsüne dayanır. Bu üçlü yoksa, kamu mülkiyeti biçim, kapitalist birikim öz olur.
Tarihsel Deneyimler… Benzer Formlar, Farklı İçerikler
Elbette aşağıda verilecek örnekler kısa bulunabilir hatta her bir örnekle ilgili sayfalarca yazmak, tartışmak gerekebilir ancak ideolojik dönüşüm / özel mülkiyet ilişkisindeki terazide, özel mülkiyet kısmı tırpanla biçilmesine rağmen diğer kefede yer alan ideolojik dönüşüm ve “yeni insanın yaratılması” kısmı hafif kalırsa, devrimin tüm kazanımları karşı devrim lehine törpülenmeye başlayacaktır. Kamuculuğu da bu ideolojik çerçevede ele almak, devrim sonrasındaki çelişkilerin giderilmesi ve devrimin sürekli hale getirilmesi için de hayati önemdedir.
1) Sovyet deneyi: Devrim, iç savaş, NEP, bürokratikleşme… 1917 Ekim’i sonrası işçi iktidarı iç savaş ve kuşatma koşullarında olağanüstü önlemlerle ayakta kaldı. NEP (1921) geri çekilmeydi ama devrimci iktidarın savaş sonrası ekonomik ilerlemeyle beraber kitle bağlarını yeniden kurma aracı olarak tasarlandı. Lenin’in Komün tipi devlet ısrarı bu bağlamdaydı. Ancak 1950’lerin ikinci yarısından itibaren bürokratik aygıtın özerkleşmesi ve kitle öz-yönetim mekanizmalarının zayıflaması, eşitsizliklerin yeniden üretimi ve iş bölümünün sertleşmesiyle birleşti.
Troçki’nin teşhisi, “plan” ve “kamu mülkiyeti”nin kitle denetiminden koptuğunda yeni bir kast egemenliği ürettiği yönündedir (7). Cliff’in okuması bu noktayı daha ileri taşır ve devlet kapitalizmi terimini kullanır. Plan, sermayenin kolektif yeniden üretimi için işler hale gelmiştir. Ancak atlanmaması gereken temel dayanak noktası, ideolojik mücadelenin, kitle içindeki çelişkiler toplamıyla beraber ele alınma zorunluluğudur. Bu kavram kaçırıldığı takdirde doğru başlanan tahliller donuk, statik bir tarih anlatımına dönüşmeye mahkumdur. Troçki’nin “yozlaşan bürokratlar” teşhisi doğru başlayan ancak diyalektik açıdan eksik bir tespittir. Bu “kötü bürokratlar” gökten zembille inmemiştir. Kitle denetimi, merkeziyetçi Sovyet modeli ve her şeyden de önemlisi sosyalist inşa süreci ideolojik mücadeleden kopuk gerçekleştiği için bürokrasinin oluşması ve oluşan bürokratların yozlaşması çok normal bir sonuç olacaktır.
Ara Not: Sovyetler Birliği’nde sosyalizmin yenilgisi ya da kapitalist dönüşüm süreciyle ilgili tartışmalar dolaylı olarak bu yazının konusu olduğu için konuyla ilgili tartışmalar başka yazılarda kaleme alınacaktır.
2) Çin deneyiminde 1950’ler boyunca kooperatifleşme ve sanayileşme atakları, Mao’nun 1957’de sistematikleştirdiği çelişkilerin doğru ele alınması ilkesine bağlandı. Yönetici / yönetilen ayrımını daraltma, eleştiriyi teşvik etme, eşitsizlik üreten eski iş bölümünü çözme konusunda adımlar atıldı. 1966’da Mao’nun “Burjuvaziyi dışarıda aramayın, burjuvazi parti merkezindedir. Burjuva Karargâhları bombalayın” çağrısı, partinin üst kademelerinde oluşan burjuva çizgiye (kapitalist yolcular) karşı kitlelerin isyan yetkisini meşrulaştırma girişimiydi. Buradaki tartışma, kitle çizgisi ve ideolojik mücadele sürekli hale getirilmeden “kamuculuğun” bürokratik devlet kapitalizmine evrilme riskidir. Çin’de bu gerilim bizzat devlet içinde, parti aygıtıyla kitle hareketi arasında düğümlendi.
3) Gramsci’nin uyarısı: Devlet = siyasal toplum + sivil toplum. Gramsci, hegemonyanın yalnızca devletin zor aygıtlarıyla değil, sivil toplum araçlarıyla kurulduğunu; dolayısıyla sosyalist iktidarın “kamulaştırma”yı kültürel önderlikle, kitlelerin entelektüel, ahlaki dönüşümüyle birleştirmesi gerektiğini vurgular. Salt mülkiyet el değişimi, sivil toplumda eski hegemonyayı kırmaz; parti-devlet putu tam da bu boşlukta doğar.
“Parti-Devlet Putu” mu, Kitlelerin İsyan Hakkı mı?
Sosyalist geçiş toplumu iki temel üzerine inşa edilir;
1) Örgütlü öncülük (devrimci parti) olmadan iktidarın sürekli fethi ve korunması mümkün değildir.
2) Kitlelerin kendi kaderini tayin ve geri çağırma/isyan hakkı olmadan sosyalist içerik sürekli hale gelemez ve komünizme ulaşılamaz.
Leninist parti, kitlelerin örgütlü iradesini yoğunlaştıran ve iktidar hedefine yönlendiren bir araçtır; parti ile işçi sınıfı, parti ile devlet mekanizması eş değildir. Parti içerisindeki burjuva çizgisine karşı “isyan etme” ve eleştiri hakkı olmazsa, parti kitlelere rağmen iktidarda olan bir aygıta dönüşür; böylece “kamuculuk”, bürokratik devlet kapitalizmine kapı aralar. Dolayısıyla sosyalist “kamuculuk”, geri çağrılabilirlik, işçi denetimi, taban meclisleri, siyasal çoğulluk ve planın demokratikleştirilmesi olmadan biçimsel kalır. Proletarya diktatörlüğü, kapitalist üretim ilişkilerinin kırılmasıyla inşa edilir ancak binlerce yıllık özel mülkiyet zincirlerinin kırılması yalnızca Kızıl Bayrak’ın dalgalanmasıyla değil, amansız bir sınıf mücadelesiyle gerçekleşir. Kapitalizmin içinden çıkan sosyalist iktidarda sınıf mücadelelerinin seyri, kapitalizme geri dönüş ve komünizme giden yolu belirler.
“Üç Büyük Ayrım” ve Sosyalizmin Maddi Ölçütleri
Sosyalist geçişin maddi ölçütleri, yalnızca kişi başı üretim / bölüşüm ilişkilerindeki adalete değil; eşitsizlik üreten yapısal ayrımların daraltılmasında mevcuttur.
*Kafa–kol emeği ayrımı: Üretim ve yönetim ayrımının kaldırılmasına dönük atılacak adımlar, yönetici ücretlerinin işçi ücretine bağlanması, genel teknik eğitim, işyeri meclislerinin plan yetkisi ve beraber üretim / yönetim hakkına ilişkin adımlar atılmadığında, teknik–yönetici kast kendini yeniden üretir; kamuculuk yeni sınıflaşmaya dönüşür.
*Sanayi–tarım dengesi: Tarıma sabit sermaye transferi, kırsalda kamusal hizmetlerin (sağlık–eğitim–altyapı) öncelenmesi; kamusal planlamanın, gıda egemenliği ve kırsal gelir açısından yapılması ile ilgili adımlar atılmadığında kent merkezli birikim, kamucu biçime rağmen eşitsizlik üretir.
*Kent–kır ilişkisi: Bölgesel planlama, yerinden yönetim ve özyönetim kooperatiflerinin merkezi planlama ve sanayi ile birleştirilmesi; tek merkezli bürokratik bir planı değil, aşağıdan yukarı müzakere edilmiş bir işçi–köylü ittifakını teknik ve ideolojik olarak sağlar ve sürekli hale getirir. Bu yoksa, “kamuculuk” merkezi devletçiliğe indirgenir.
Bu başlıkların her biri sosyalist geçiş toplumunun kapitalist devlet kamuculuğundan ayırt edici ölçütleridir.
Türkiye Sosyalist Hareketi İçin Dersler
Kamuculuğu nasıl sosyalistleştiririz?
Türkiye’de “kamulaştırma” talebi meşrudur; ama kimin lehine ve nasıl sorularıyla somutlanmadığında, devlet kapitalizmi ile sosyalizm arasındaki sınır hattı erir. Kamuculuk kavramı, özelleştirmeci soygun düzenine karşı savunulmalıdır ancak bu durum, liberalizme karşı ulusal devlet putu yaratma noktasında değil, halk için yapılırsa sosyalizm aşısı kamuculuğa nüfuz eder. Aşağıda belirtilen program, kamuculuğu anti kapitalist ve devrimci niteliğe kavuşturur;
*İşçi denetimi ve geri çağırma: Kamulaştırılan kuruluşlarda işyeri konseyleri; yönetim kurullarının çoğunluğunun işçiler ve yerel halk tarafından seçimi; yöneticilerin geri çağrılabilirliği ve yöneticiler için ücret sınırı tanımlaması (işçi ücret ortalamasıyla bağ).
*Merkezi planlamanın demokratikleştirilmesi: Yerel–sektörel plan kurulları; kadınların, gençlerin, göçmen ve güvencesiz emekçilerin temsili; planın açık veri altyapısıyla hesap verebilir hale getirilmesi.
*Üç ayrımı kapatma hedefleri: Beş yıllık planlarda kafa–kol, sanayi–tarım, kent–kır ayrımlarını nicel göstergelerle (ücret açığı, hizmet erişimi, eğitim-sağlık göstergeleri, yatırım payı) her dönemde daraltma yükümlülüğü.
*Savaş karşıtlığı ve enternasyonalizm: Kamuculuğun militarizmle değil, ezilen uluslarla barış içerisinde bölgesel iş birliği ve enternasyonal dayanışmayla eklemlenmesi; kaynakların bakım, eğitim, sağlık, ekoloji gibi alanlara yöneltilmesi.
Komünist parti, kitlelerin eleştiri ve isyan hakkını kurumsallaştırmadan “öncülük” iddiasını iktidar tekeline dönüştürmemelidir.
Türkiye’nin bürokratik geleneği, “devletçilik”i yukarıdan rasyonalite ve “millî kalkınma” diliyle meşrulaştırır. Oysa sosyalist kamuculuk “yurttaşçı” değil, sınıfsal bir anlayıştır. Emekçi sınıfların özyönetimi demektir. Bu nedenle, vergi politikası, bütçe öncelikleri, ihale/alım süreçleri dâhil tüm kamusal kararlar üzerinde kitle denetimi şarttır.
Ortak Paydanın Ötesi ve Sosyalist Geçişin “Nitel” Koşulları
“Devletçilik / kamuculuk” bugün sosyalistlerin savunduğu en temel kavramlardan biri olabilir; fakat sosyalizm bu kavramdan nitel olarak farklıdır. Sosyalist kamuculuk, işçi sınıfı iktidarı ve kitle öz-yönetimiyle, komün tipi siyasal biçimler ve devletin sönümlenmesine yönelen dönüşümlerle, kafa–kol, sanayi–tarım, kent–kır ayrımlarını zorla daraltan plan hedefleri ile var olur. Bu üçü olmaksızın kamuculuk, en iyi ihtimalle reformist devletçilik, en kötü ihtimalle bürokratik devlet kapitalizmidir.
Bugün Türkiye’de tartışma, yalnızca özelleştirme süreçlerindeki kıyımlara karşı verilecek “her şeyi devletleştireceğiz” cevaplarında değil; kimin iktidarı, kim denetliyor, hangi eşitsizlikler azalıyor sorularına verilecek somut yanıtlardadır. Sosyalist geçişin güvencesi, “parti-devlet putu” değil; kitlelerin örgütlü iradesi, isyan ve geri çağırma hakkıdır.
Özellikle son yıllarda sosyalistlerin politika dilindeki değişim “ortak paydanın” niteliğini de belirlemektedir. “Kamuculuk” yerine “devletçilik”, “yurtseverlik” yerine de “vatanseverlik” ifadelerinin yer bulması sağa yönelimin, “devletçi” ulus ideolojilerinin politik bir çıktısıdır. Bu nedenle sosyalist devrimcilerin en temel siyasetlerinden olan “özelleştirmeye karşı kamuculuk” politikasının daha sınıfsal, daha soldan yeniden ve yeniden üretilmesi, ulusalcı hezeyanların sol içi kavramların üzerini örtmesini engelleyecektir.
Bugünden yarını kuracak olan, işçilerin yönettiği, işçilerin ürettiği ve bölüştüğü adil bir dünya için tarihimizden beslenmek ve doğru bir analiz yapmak belirleyicidir. Bütün denemeler yolumuzu açıyor ancak unutulmaması gereken en temel kavram bürokrasinin ve kapitalizmin, hayatın her aşamasında işçi sınıfı ideolojisine yenilmesinin kanallarını yaratmak, tüm inşa süreçlerinde işçi denetimine ağırlık vermektir.
Dipnotlar
1- https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/staterev/ch03.htm
2- https://repository.lib.cuhk.edu.hk/en/item/cuhk-3080452
3-https://archive.org/details/karlmarxfriedrichengelsgothaveerfurtprogramlarininelestirisisolyayinlari3.baski/mode/2up
4- https://www.marxists.org/reference/archive/mao/selected-works/volume-5/mswv5_58.htm
5- https://communist.red/the-revolution-betrayed-a-reading-guide/#chapter-6:-the-growth-of-inequ
6- https://www.marxists.org/archive/cliff/works/1955/statecap/ch06.htm
7- https://www.marxists.org/archive/trotsky/1936/revbet/ch09.htm
