15–16 Haziran işçi direnişi, gerek öncesinden başlayan işçi eylemlerinin birikimi üzerinden gerçekleşmiş olması, gerekse sınıf mücadelesi açısından ortaya çıkardığı dersler açısından Türkiye-Kuzey Kürdistan işçi sınıfı tarihinin en önemli, en öğretici eylemlerinden birisidir. Bu özellikleri nedeniyle 15–16 Haziran işçi direnişi, aradan geçen 51 yıla rağmen hatırlanan, bugünkü genç işçi kuşağı ve sendikacılar için de nasıl bir sendikacılık gibi mesajlar içeren zengin bir deneyim olarak önemini korumaktadır.
Türkiye-Kuzey Kürdistan’da 1960 sonrası, işçi sınıfı mücadelesinin, dönemin ekonomik-siyasal gelişmelerinin de etkisiyle canlandığı, işçi, köylü ve öğrenci gençlik mücadelesinin hızla yükseltmeye başladığı bir dönem olarak yaşanmıştır. Bu dönem, tek tek işyerlerinde yürütülen mücadeleler sonucu giderek bilinç düzeyi yükselen yeni ve mücadeleci bir işçi kitlesinin ortaya çıkmasını, işçi eylemlerinin artmasını ve yaygınlaşmasını beraberinde getirmiştir. 1960’lı yılların başlarına kadar örgütsel ve siyasal olarak sermaye güçlerinin ve onun uzantısı olan sendika bürokrasisinin denetiminde olan işçi sınıfı, sermayeden ve onun egemen ideolojisinden kopuşması yolundaki en ciddi adımlarını, 1960’lı yılların ikinci yarısından itibaren atmaya başlamıştır.
24 Temmuz 1963 tarihinde çıkarılan 274 Sayılı Sendikalar Kanunu ve 275 Sayılı Toplu İş Sözleşmesi Grev ve Lokavt Kanunu sonrasında işçilerin örgütlenmesinde ciddi bir canlanma yaşanmıştır. 274 Sayılı Sendikalar Yasası, sendikalara işyeri esasına göre örgütlenme kolaylığı getirdiğinden, bir işyerindeki işçileri örgütleyen tek bir sendika bile, işletme ve işkolu barajı olmadığından, o işyerinde yetkili sendika olarak toplu sözleşme yapabilmiştir. Bu durumun en belirgin sonucu sendika sayısının hızla artması olmuştur.
1967 yılında Türk-İş’in benimsediği sendikacılık anlayışını eleştirerek DİSK’in kuruluşunu ilan etmesinin ardından, işçi sendika hareketinde o döneme kadar görülmemiş bir hareketlilik yaşanmıştır. Türk-İş’in “partiler üstü” ve sınıf işbirlikçi politikasına karşı olduğunu ilan eden DİSK, o dönemde işçi sınıfının mücadeleci kesimlerini kendisine çekebilmiştir. DİSK, örgütlü olduğu işyerlerinin büyük bölümünde mücadeleci işçilerin ve işyeri temsilcilerinin öne çıkmasını sağlamıştır.
1967–1971 dönemi, Türkiye işçi sınıfının ülke çapında tüm işkollarını kapsayacak şekilde gerçekleştirdiği yaygın ve kitlesel eylemlerle dolu bir dönemdir. Bu dönemde gerçekleşen eylemler, gerek katılan işçi sayısı, gerekse eylemlerin biçimi ve niteliği açısından farklı özellikler göstermiştir, işçi sınıfı mücadelesi açısından önemli ve zengin deneyimler ortaya çıkarmıştır.
1967’de işyeri eylemleri ile başlayan işçilerin sendikalaşma mücadelesinin, 1968’den itibaren biçim değiştirmeye başladığı görülür. 1968’de başlayan ve 1971’e kadar devam eden bu dönemin en belirgin ve ayırt edici özelliği, işçi eylemlerinin en sert ve öğretici pratiklerinden birisi de fabrika işgallerinin yaygın bir şekilde yaşanmış olmasıdır.
Direnişin ilk adımları: Fabrika işgalleri
15–16 Haziran direnişinin altyapısını hazırlayan dönemin grev, yürüyüş ve işyeri işgal eylemlerinin temel dayanağı, orta ve büyük ölçekli fabrikalarda çalışan ileri, mücadeleci işçilerin kararlılığı ve azmi olmuştur. O dönemde DİSK’e bağlı sendikaların, işyerlerini ve işyeri çalışmasını temel alan örgütlenme politikalarını benimsemiş olması, mücadeleden yana işçilerin yüzünü DİSK’e bağlı sendikalara çevirmesini güçlü zeminler sunmuştur. Bu gelişme, egemenlerin yedeğindeki Türk-İş’ten yığınlar halinde istifaları da beraberinde getirmiştir.
İşyerleri temelli olarak gerçekleştirilen sendikal örgütleme çalışmaları, özellikle o dönemde köyden kente yeni göç etmiş olan genç işçilerin bilinçlenmesi ve sınıf çıkarlarının farkına varmasını sağlamıştır. DİSK’e bağlı Türkiye Maden İş ve Lastik-İş sendikaları tarafından yapılan işçi eğitimleri, işçilerin mücadeleci yönünün öne çıkmasında ve örgütsüz işçilerin kitleler halinde örgütlenerek sendikalara katılmasında etkili olmuştur.
15–16 Haziran direnişine giden yolda gerçekleşen ilk önemli fabrika işgali 1968 yılında DİSK’te örgütlenmek isteyen 1200 işçi tarafından Derby fabrikasında gerçekleştirilmiştir.
Bu işgal sonrasında anayasal haklarına sahip çıkan işçiler arasında işyeri işgalleri bir anda en çok başvurulan bir eylem biçimi haline gelmiştir. 1968–1971 yılları arasında büyüklü küçüklü otuzdan fazla fabrika işgali yaşanmıştır. Derby işgalinin ardından Kavel Kablo Fabrikası (1968), Singer Fabrikası (1969), Türk Demir Döküm Fabrikası (1969), Alpagut Linyit İşletmeleri (1969), Sungurlar Fabrikası (1970), Gunterm Kazan Fabrikası (1970), Gislaved Fabrikası (1971) vb. gibi çok sayıda fabrikada bazıları birkaç saat, bazıları üç ay süren işgaller yaşanmıştır.
15–16 Haziran Direnişi: On binlerce işçi sokaklarda, fabrika işgallerinde
Fabrika işgallerinin yaygınlaşıp sınıfın etkin bir mücadele tarzına dönüşmesi egemenlerin tüm kesimlerini/kliklerini korkutmaya başlamıştı. Bu gelişmenin önünü bir an önce kesmek için o dönem 1970 yılında iktidarda olan Adalet Partisi (AP) eli ve CHP destekli ortaklaşarak, 274 Sayılı Sendikalar Kanununda değişiklik yapamaya soyundu. Yasa değişikliği ile sendikaların kurulması aşamasında aynı işkolundaki sigortalı işçilerin üçte birinin üyeliği yanı sıra, federasyonların kurulmasında aynı işkolunda kurulmuş en az iki sendikanın kararı ve o işkolundaki sigortalı işçilerin en az üçte birinin üyeliği şartı getirilmiştir. Yasada ayrıca, sendika kuracak işçilerin o işkolunda en az üç yıl fiilen çalışmış olması şartı getirilmiştir. Yasa değişikliği, iktidardaki Adalet Partisi ve muhalefet partisi CHP’nin oylarıyla meclisten geçirilmiştir.
Gelişen sınıf hareketini boğmak ve giderek güçlenen sendikal örgütlenmelerini tamamen etkisiz hale getirmek için yapılan bu değişikliğe, işçilerin tepkisi çok sert olmuştur. Mecliste kabul edilen yasanın Seneto tarafından da kabul edilmesi sonucu, 15 Haziran 1970’de İstanbul ve Kocaeli merkezli olarak yapılan kitlesel yürüyüş ve eylemlerle yapılan düzenleme işçiler tarafından protesto edilir. Protesto amaçlı başlayan eylemler diğer alanlarıda kapsayıp kitleselleştikçe, yasanın geri çekilmesi talep etmeye başlar. Eylemler sadece DİSK üyesi işçilerle sınırlı kalmaz, Türk-İş’e bağlı sendikaların ve bağımsız sendikaların örgütlü bulunduğu çok sayıda fabrikadan işçilerde, 15–16 Haziran’da tepkilerini göstermek için sınıf kardeşlerini yalnız bırakmayarak alanlara çıktı.
15 Haziran 1970 günü yapılan gösterilere katılan işyerleri, çoğunluğu devrimci işçilerin örgütlü olduğu fabrikalar ve DİSK’e bağlı sendikalara üye işçiler olur. İlk gün İstanbul ve İzmit yoğunluklu olarak 115 işyerinden 80 bin civarında işçi eylemlere katılır. Çok sayıda fabrikada üretim durdurularak işçiler alanlara akar. İstanbul ve Kocaeli’nde yürüyüşler devam ederken Ankara ve İzmir’de de kitlesel oturma eylemleri ve işyeri işgalleri başlar, çok sayıda işçi fiilen üretimi durdurarak çalışmaz. Direnişi yönetmek amacıyla kurulan “Anayasal Direniş Komiteleri” ile eylemlerin yönetilmeye ve kontrol edilmeye çalışılır. Ancak birçok yerde işçilerin kendiliğinden gelişen tepkileri eylemlerin hızla büyümesini ve yaygınlaşmasını beraberinde getirmiştir.
DİSK yönetiminden bağımsız olarak başlayan bu eylemler DİSK yönetimindeki reformist-parlamantaristleri de rahatsız ve tedirgin etmeye başlar. Kendilerinden bağımsız gelişen eylemleri kontrol altına almaya ve yasal sınırlar içine çekmeye çalışırlar. Ancak harekete geçen ve yeni katılımlarla büyüyen hareketi dizginlemeye, o andan sonra gücü yetmez. Direniş ertesi güne daha da yaygınlaşarak büyür.
Türk-İş’e bağlı sendikalara ve bağımsız sendikalara üye olan çok sayıda işçi eylemlere aktif olarak katılmıştır. 168 fabrikadan ve 100 bini aşkın işçiyle devam eden direniş nedeniyle İstanbul’da, Gebze’de ve İzmit’teki fabrikalarda üretim büyük ölçüde durmuştur. Her tarafta işçiler çeşitli yürüyüşler ve mitingler düzenlemiş, İstanbul valiliği kuşatılmış, işçiler panzerlerin ve silahlı askerlerin üzerine yürüyerek sendikal haklarına sahip çıktıklarını göstermişlerdir. Eylemler sırasında Mutlu Akü işçisi Yaşar Yıldırım, Vinleks işçisi Mustafa Bayram, Cevizli Tekel işçisi Mehmet Gıdak, Gıslavet işçisi Hüseyin Çapkan ve Aliağa Rafinerisinden Necmettin Giritlioğlu adlarındaki işçiler katledilirler. Direniş, 16 Haziran akşamı direnişlerin yaşandığı illerde sıkıyönetim ilan edilmesiyle durdurulabilmiştir.
15–16 Haziran olayları sonrasında, yüzlerce fabrikadan eylemlere katıldığı tespit edilen işçiler işten atılmış, direnişin içinde aktif olarak yer alan işçiler ve sendikacılar uzun süre yargılanmışlardır. Anayasa Mahkemesi’nin Türkiye İşçi Partisi’nin (TİP) başvurusuyla yasa değişikliğini iptal eden kararı ile kapanmaktan kurtulan DİSK, 1967–1971 döneminde izlediği işçi inisiyatifine dayanan, mücadeleci sendikal çizgiyi sonraki yıllarda aynı ölçüde sürdürememiştir.
Eylemlere katılan işçi sayısı, özellikle 15–16 Haziran direnişi sırasında başka sendikalardan ve sendikasız işçilerden katılımların boyutu, işgalleri de içeren eylem biçimlerinin hızla yaygınlaşması, işçilerin o zamana kadar biriken öfkesi ve enerjisinin, dönemin sendikal örgütlülüğünü aşan bir içerikte ortaya çıkmasını beraberinde getirmiştir. 15–16 Haziran eylemlerinin, DİSK yönetiminin böylesi bir kararı olmamasına rağmen gerçekleşmiş olması, hatta dönemin DİSK yönetiminin bu iki gün içinde yaşananlarla herhangi bir ilgisi olmadığını yetkili makamlara bildirmesi, 15–16 Haziran direnişinin büyük ölçüde işçilerin ve mücadeleci sendikacıların etkisiyle gerçekleştiğinin en önemli kanıtıdır.
15–16 Haziran işçi direnişi, işçi sınıfının ilk kez yasal sınırları aşan, meşruluğunu kendi öz gücü ve haklılığında bulan bir sınıfın kendisine olan güveni ifade eden önemli bir deneyim olarak Türkiye işçi sınıfı tarihindeki yerini almıştır. İşçi sınıfı kendi birleşik örgütlülüğüne ve öz gücüne dayanıp, her türlü yasal ya da fiili engeli kitlesel eylemliliği ile aşacak bir mücadeleci sınıf çizgisini kendisine kılavuz edinmedikçe, kazanımları korumanın ve yeni kazanım elde etmenin mümkün olmadığı, bu tarihi direnişten çıkarılan/çıkarılması gereken en önemli derslerden birisidir.
15–16 Haziran direnişinde ve direniş öncesinde gerçekleşen eylemlerin temelini, işçilerin örgütlenme haklarına sahip çıkması ve sendika seçme özgürlüğünü cesaretle savunması oluşturmuştur. Bu dönemde gerçekleşen işçi eylemleri, işverenle onların çıkarları doğrultusunda uzlaşmayarak, işçi sınıfının çıkarlarını gerçekten savunan ve mücadeleciliği ile işçilerin güvenini kazanan sendikal örgütlenme haklarına bilinci daha köklü hale gelmiştir.
