Yazar/Deniz Zan
İnsanlık tarihi boyunca hayatta kalmamızın temel aracı olan tarım ve hayvancılık, günümüz koşullarında tarihindeki en radikal kırılma noktalarından biriyle karşı karşıya kalmıştır. Binlerce yıl boyunca toprağa ter döken insanın, hayvanıyla kurduğu duygusal ve fiziksel bağın yerini; sensörler, algoritmalar ve otonom sistemler almaya başlarken, bu büyük dönüşüm beraberinde hayati bir sorgulamayı da getiriyor: Teknoloji, açlık ve kaynak kıtlığı ile boğuşan dünya için bir kurtarıcı mı, yoksa binlerce yıllık geleneksel üretimi ve insan emeğini saf dışı bırakan bir istilacı mı? Bir yanda iklim krizi ve artan nüfus karşısında laboratuvar ortamında geliştirilen tarım uygulamaları ile yapay et teknolojileri birer zorunluluk ihtiyacı gibi sunulurken; diğer yanda bu süreç mülkiyet ilişkilerini, üretim araçlarını ve toprağın kadim doğasını kökten değiştirmektedir.
Fiziksel emeğin makinelerin işlenebilir tekniğine devredildiği bu yeni yüzyılda üretim artık sadece sürülen tarlalarda değil, yapay laboratuvarlarda yeniden kurgulanmaktadır. Bu devasa değişim rüzgârı sadece teknik bir ilerleme değil; aynı zamanda insanın doğayla ilişkisinin yeniden tanımlandığı, üretim süreçlerinin sosyal ve ekonomik dengelerini sil baştan yazan derin bir değişimin habercisidir. Teknolojinin sağladığı muazzam hız ve verimlilik artışı, bir yandan üretimi geliştirirken diğer yandan yerleşik tarım kültürünün temellerini sarsarak bizi geleceğin kaçınılmaz teknolojik gerçekliğine doğru sürüklemektedir.
Küresel ölçekte bu değişimin en somut göstergesi Avrupa Birliği’nin Ortak Tarım Politikası (CAP 2023–2027) ve “Tarladan Sofraya” stratejisinde net bir şekilde görülmektedir. Yaklaşık 386 milyar euroluk bir bütçeye sahip olan bu politika, Avrupa Birliği toplam bütçesinin yaklaşık %25’ini oluşturarak tarımın yalnızca bir üretim alanı değil, aynı zamanda merkezi olarak planlanan devasa bir ekonomik alan olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bütçenin yaklaşık 283 milyar eurosu doğrudan çiftçi desteklerine, 94 milyar eurosu ise kırsal kalkınmaya ayrılmaktadır. Bununla birlikte CAP kapsamında ayrılan fonların yaklaşık %40’ı iklim ve çevre hedeflerine yönlendirilmiş, tarım arazilerinin yaklaşık %90’ı çevresel koşullara bağlı üretim sistemine dahil edilmiştir. Pestisit kullanımının azaltılması (%50 hedef), gübre kullanımının sınırlandırılması (%20 hedef) ve biyoçeşitlilik odaklı üretim modelleri, üretimin artık doğrudan insan emeği ile değil; ölçülebilir, denetlenebilir ve veri temelli bir sistem üzerinden yeniden organize edildiğini göstermektedir. Hassas tarım teknolojisi ile hedeflenen iş gücü azaltımı, erişilebilir su kullanımının düşürülmesi ve insan faktörünün sistematik olarak geri plana itilmesidir.
Bu bağlamda üretim süreçleri sensörler, uydu verileri ve algoritmik analizler üzerinden yönetilirken; çiftçi yalnızca fiziksel üretici değil, aynı zamanda veri üreten bir unsur haline getirilmiştir. Avrupa Birliği’nin Dijital Avrupa Programı kapsamında geliştirilen “Tarım Veri Alanları”, çiftçinin yalnızca üretim yapmasını değil, ürettiği veriyi ekonomik bir değer olarak sisteme entegre etmesini zorunlu kılmaktadır. Bu durum, fiziksel emeğin yerini stratejik bilgi yönetimine bıraktığı ve üretimin coğrafi sınırlardan koparılarak dijital ağlara bağımlı hale getirildiği yeni bir üretim rejimini ifade etmektedir. 2026 yılı itibarıyla yaklaşık 30 milyar dolarlık bir pazar hacmine ulaşan akıllı tarım teknolojileri, geleneksel iş gücünde yaklaşık %15–20 oranında bir azalma öngörürken; veri analistliği, yazılım uzmanlığı ve robotik operatörlük gibi yeni iş kollarını tarımın merkezine yerleştirmektedir. Bu dönüşüm, üretim süreçlerinde emeğin ortadan kalkması değil; biçim değiştirerek daha yüksek nitelikli ama aynı zamanda daha sınırlı ve erişilmesi zor bir yapıya dönüşmesi anlamına gelmektedir.
Dünya genelinde tarım ve hayvancılık alanında gelişen bu teknolojik değişim, yüzeyde üretim verimliliğini artırıyor gibi görünse de temelinde üretim araçlarının mülkiyet yapısında yaşanan bir değişimin habercisidir. Diğer bir ifade ile toprağın ve hayvanın yalnızca dijitalleşmesi değil, üretim araçlarının daha önce hiç olmadığı kadar merkezileşmesi ve sermayenin elinde toplanması söz konusudur. Geçmişte feodaliteden kapitalizme geçiş sürecinde köylünün toprağından koparılması nasıl bir sömürü biçimi yarattıysa, bugün de akıllı tarım teknolojileri küçük üreticiyi üretim süreçlerinin dışına iten yeni bir teknolojik mülksüzleştirme süreci yaratmaktadır.
Ortaya çıkan artı-değer artık yalnızca ürün üzerinden değil; o ürünün yetiştirilmesi sürecinde ortaya çıkan verinin işlenmesi üzerinden üretilmektedir. Bu veri, büyük teknoloji şirketleri tarafından kontrol edilerek yeniden üreticiye sunulmakta ve böylece üretici kendi ürettiği bilginin bağımlısı haline getirilmektedir. Bu durum, emeğin sömürüsünün ortadan kalkması değil, dijitalleşerek daha görünmez ve daha derin bir biçim almasıdır. Hayvancılık açısından bakıldığında ise endüstriyel üretim tesisleri, geleneksel üretim ilişkilerinden koparılarak kapalı ve yapay sistemler içine taşınmaktadır. Canlı bir varlık olan hayvan, gelişmiş izleme sistemleri ve yapay zekâ modülleri ile bir üretim girdisine indirgenmekte; laboratuvar ortamında geliştirilen yapay et teknolojileri ise üretimi tamamen doğadan kopararak patent, lisans ve yüksek sermaye gereksinimleri üzerinden çok uluslu şirketlerin kontrolüne sokmaktadır.
Avrupa Birliği’nin yeşil dönüşüm ve dijitalleşme politikaları bir yandan ekolojik sürdürülebilirlik iddiası taşırken, diğer yandan tarımsal üretimi küresel sermayenin kontrolüne açan yapısal bir dönüşümü beraberinde getirmektedir. Teknoloji, açlığa çözüm sunma iddiasıyla ortaya çıkarken; üreticinin üzerindeki sermaye tahakkümünü ortadan kaldırmak yerine onu dijital bir bağımlılık ilişkisine dönüştürmektedir. Günümüz dünyasında milyonlarca insan hâlâ açlıkla mücadele ederken, bu teknolojik dönüşümün pratikte bu sorunu çözmekten ziyade yeni çelişkiler yarattığı gerçeği göz ardı edilemez. Bu bağlamda teknolojinin tarıma entegre edilirken temel amacı, üretim süreçlerinin yalnızca makineleşmesini sağlamak değildir; üretimin denetlenebilir, müdahale edilebilir ve tekelleştirilebilir hale getirilmesidir.
Üretim süreci bir bütün olarak ele alındığında, daha toprağa ya da hayvancılığa başlanmadan; toprağın doğal döngüsünü altüst eden kontrollü bir yapı sayesinde tüm verilerin hâkimi olan bir üretim rejimi inşa edilmek istenmektedir. Bu durum beraberinde doğanın kendi özgün yapısını dağıtan ve onu tamamen teknik bir nesneye indirgeyen bir anlayışı ortaya çıkarmaktadır. Daha basit ifade etmek gerekirse; toprağın nefesi, yağmurun ne zaman yağacağı ya da toprağın nasıl tepki vereceği değil, algoritmaların neyi öngördüğü belirleyici hale gelmektedir. Bu ise insanın doğa ile olan tarihsel ilişkisinin yerini, yapay zekâ ve mekanik araçlar ağına bırakmaktadır. Bu değişim beraberinde emperyalist çıkar ilişkilerinin garanti altına alınmasını sağlarken, geleneksel üretimden gelen üretici ilişkilerini de sömürücü yapı içinde tekelleştirmektedir. Böylece üretici, doğa içindeki ekoloji, verimlilik ve artı-değer karmaşasından kurtulmuş gibi yansıtılarak; küresel sermayenin bağımlılığı içine itilmektedir. Temel üretim için gerekli olan tohum, yem, su ve diğer etmenler doğrudan elde etmenin dışına çıkarak, bilgiye ve teknolojiye erişim üzerinden kurulan yeni bir tahakküm biçimine dönüşmektedir.
Bir diğer durum ise teknolojik tarım ve hayvancılığın sunduğu sözde verimlilik artışı söyleminin, üretimin toplumsal yapısını görünmez kılmasıdır. Üretimin daha az insan emeği ile daha fazla çıktı sağlaması, görünürde rasyonel bir gelişme gibi sunulurken; bu durumun yarattığı işsizleşme, kırsal nüfusun dağılması ve üreticinin üretim sürecinden koparılması gibi sonuçlar kaçınılmaz hale gelmektedir. Kırsal alanlarda ortaya çıkan göç, tek başına ekonomik bir değişim değil; kültürel ve toplumsal bir yıkımın da habercisidir. Yani toprağa dayalı yaşam biçiminin dağılması, insanın doğayla kurduğu ilişkinin de parçalanmasına neden olmaktadır. Elbette teknolojik gelişmelerin sunduğu olanakların bütünüyle reddedilmesi de doğru değildir. Ancak belirleyici olan, bu teknolojilerin kimin kontrolünde olduğu ve nasıl bir üretim ilişkisi içinde değerlendirildiğidir. Eğer teknoloji, üreticinin kolektif yararına değil de sermayenin birikim sürecine hizmet edecek şekilde yapılandırılıyorsa, bu durumda sağlanan verimlilik artışı toplumsal refaha değil; yalnızca emperyalist hegemonyalara hizmet edecektir.
Sonuç olarak mesele, teknolojinin kendisi değil; onun hangi toplumsal ilişkiler içinde şekillendiğidir. Tarım ve hayvancılıkta yaşanan bu dönüşüm, yalnızca üretim biçimlerini değil; aynı zamanda sınıf ilişkilerini ve toplumsal yapıyı da yeniden şekillendiren tarihsel bir sürece işaret etmektedir.
Devam edecek…
