Şiirin, Vicdanın ve Hafızanın İzinde
Bir ülkenin hafızasını yalnızca tarihçiler yazmaz. Bazen bir romancı, bazen bir müzisyen, bazen de bir şair yaşadığı çağın tanığı olmanın ötesine geçer. Acıyı, umudu, yenilgiyi, direnci ve insanın bitmeyen arayışını gelecek kuşaklara taşır. O zaman ortaya çıkan yalnızca edebiyat değildir. Bir halkın belleği de kurulmuş olur. Ahmet Telli, Türkiye şiirinde tam da böyle bir yerde duruyordu.
Onun şiiri yalnızca sözcüklerin yan yana gelişinden oluşan estetik bir yapı değildi. Yaşanmışlığın içinden süzülmüş bir vicdandı. 12 Mart’ın ve 12 Eylül’ün karanlığından geçen kuşakların tanıklığıydı. Gözaltılar, işkenceler, sürgünler ve yasaklar kadar aşkın, özlemin, yalnızlığın ve umudun da şiiriydi.
1946 yılında Eskipazar’da dünyaya gelen Ahmet Telli, Anadolu’nun emekçi yaşamından beslenen, öğretmen okullarının aydınlanmacı ve toplumcu eğitim anlayışı içinde yetişen bir kuşağın temsilcilerindendi. Hasanoğlan ve Pazarören öğretmen okullarında aldığı eğitim, yalnızca ona bir meslek kazandırmadı. Halkla, emekle, Anadolu’yla ve edebiyatla kuracağı ömür boyu sürecek bağın da temelini oluşturdu. Daha sonra Gazi Eğitim Enstitüsü’nde öğrenimini tamamladı. Köy öğretmenliği yaptı. Ardından Anadolu’nun farklı kentlerinde Türkçe ve edebiyat öğretmeni olarak görev aldı.
Türkiye’nin siyasal kırılmaları yalnızca siyasetçileri, öğrencileri ve sendikacıları değil, sanatçıları ve edebiyatçıları da hedef aldı. Ahmet Telli de bu baskı dönemlerinin bedelini ödeyen aydınlardan biriydi. Gözaltına alındı, tutuklandı, öğretmenlik görevinden uzaklaştırıldı. Uzun yıllar yayınevlerinde editör ve yayın emekçisi olarak çalıştı. Açtığı hukuk mücadelesinin ardından yeniden öğretmenliğe döndü.
İlk şiirini genç yaşta yayımlayan Ahmet Telli, 1970’lerden itibaren toplumcu gerçekçi şiirin en özgün seslerinden biri oldu. Yangın Yılları, Hüznün İsyan Olur, Dövüşen Anlatsın, Saklı Kalan, Su Çürüdü, Belki Yine Gelirim, Kalbim Unut Bu Şiiri, Barbar ile Şehla, Nida ve diğer eserleri yalnızca şiir kitapları olmadı. Türkiye’nin yakın tarihine şiirle düşülmüş notlar olarak hafızalarda yer etti.
Peki, Ahmet Telli’yi kuşağının birçok önemli şairinden ayıran neydi? Belki de en önemli yanı, şiiri yalnızca estetik bir uğraş olarak görmemesiydi. Şiir tek başına devrim yapar mı? Belki hayır. Ama Victor Jara’nın şarkıları, Maksim Gorki’nin romanları, Orhan Kemal’in ve Yaşar Kemal’in eserleri, adını burada tek tek sayamayacağımız vicdanlı, toplumsal gerçekçi ve yaşamdan yana tavır alan nice şairin, yazarın, müzisyenin ve sanat emekçisinin üretimleri insanların dünyaya bakışını değiştirmiştir. Benim hayatımı değiştirdiği gibi, dünyanın dört bir yanında milyonlarca insanın yaşamına da dokunmuştur. Ahmet Telli de bu geleneğin en güçlü temsilcilerinden biriydi.
Onun şiirinde toplumsal vicdan ile bireysel duyarlılık birbirinden hiç ayrılmadı. Bir yanda baskıya, zulme ve adaletsizliğe itiraz eden güçlü bir ses vardı. Öte yanda aşkı, ayrılığı, özlemi ve insanın en kırılgan hâllerini büyük bir incelikle anlatan dizeler…
“Su Çürüdü” bunun en çarpıcı örneklerinden biridir. Bir kaptaki suyu, susuzluğu ve bekleyişi öylesine güçlü metaforlara dönüştürür ki gözaltını, işkenceyi ve insanın kırılmaya çalışılan ruhunu doğrudan anlatmadan okurun bütün benliğinde hissettirir. Su artık yalnızca su değildir. Yaşamdır, dirençtir, hafızadır, insan onurudur.
Ama Ahmet Telli yalnızca itirazın şairi değildi. Aşkın da büyük şairlerinden biriydi. “Gidersen Yıkılır Bu Kent” yıllardır dilden dile dolaşmasının nedenini tam da burada bulur. Onun şiirinde aşk yalnızca iki insan arasında yaşanan bir duygu değildir. Belleği, zamanı, kenti ve insanın bütün varoluşunu içine alan büyük bir yaşama dönüşür.
İşte bu yüzden Ahmet Telli’nin şiiri yalnızca edebiyat tarihinde değil, insanların hayatlarında da yer etti. Çünkü bazı şairler yalnızca kitap yazmaz. İnsanların iç sesine dönüşürler.
Dost Tanıklığım
Bu satırları yazarken ister istemez kişisel anılarımın içine de dönüyorum. Ahmet Telli benim için yalnızca kitaplarını okuduğum büyük bir şair değildi. Hayatımın farklı dönemlerinde yollarımız kesişti. Şiiri konuştuk, memleketi konuştuk, tarihi konuştuk. Onu tanıdıkça, şiirindeki derinliğin yaşamındaki sadelikten ve vicdanındaki berraklıktan beslendiğini daha iyi anladım. Sohbetlerimizde sık sık İbrahim Kaypakkaya’dan söz ederdi. Özellikle Kemalizm ve ulusal sorun üzerine yaptığı çözümlemeleri önemser, çok genç yaşta katledilmesini Türkiye’nin en büyük kayıplarından biri olarak görürdü.
Bir gün öğrencilik yıllarından bir anısını anlatmıştı. Okuldan ayrılmak zorunda kaldığı dönemde, yaşça kendisinden küçük olan İbrahim Kaypakkaya’nın onu uğurlamak için tren istasyonuna geldiğini söylemişti. Kaypakkaya’nın, çok sevdiği Nazım Hikmet’in “Salkımsöğüt” şiirini ezbere okuyarak onu uğurladığını anlatırken sesi bambaşka bir hâl almıştı. O anıyı dinlerken, şiirin yalnızca edebiyat olmadığını, insanlar arasında kurulan en güçlü bağlardan biri olduğunu bir kez daha hissetmiştim.
Benim Grup Munzur geleneğinin içinden geldiğimi bilirdi. Bu yüzden sanatın toplumdaki yeri, şiirin sorumluluğu, halkın sesi ve edebiyatın dönüştürücü gücü üzerine yaptığımız sohbetlerde çoğu zaman aynı dili konuştuğumuzu hissederdim. Yıllar boyunca hazırlayıp sunduğum birçok etkinlikte “Su Çürüdü” şiirini okudum. Her okuyuşumda, bir kaptaki su üzerinden gözaltını, işkenceyi, insan onurunu ve direnci böylesine güçlü metaforlarla anlatabilen bir şairin büyüklüğünü yeniden düşündüm. Ahmet Telli, sözcükleri yalnızca yan yana getiren bir şair değildi. Onlara ruh veren, onları sesiyle yeniden kuran bir ustaydı.
Birkaç gün önce entübe edildiği haberini büyük bir üzüntüyle öğrenmiştim. Bugün ise memleketimden yaklaşık üç bin beş yüz kilometre uzakta, yaşamını yitirdiği haberini aldım. Onu son yolculuğuna uğurlayamamanın burukluğu içimde kaldı.
Ahmet Telli, 12 Temmuz Cumartesi günü saat 11.30’da Ankara’da İnşaat Mühendisleri Odası Teoman Öztürk Salonu’nda düzenlenecek törenle uğurlanacak. Ardından Karşıyaka Mezarlığı’nda toprağa verilecek.
Hoşça kal Ahmet Abi. İyi ki yollarımız kesişti. Şiirlerin, sesin, dostluğun ve bize bıraktığın vicdanlı itiraz yaşamaya devam edecek.
Gittiğin yerde, senden önce göç eden şair dostlarımıza, Mehmet Çetin’e, Fadıl Öztürk’e ve Emir Ali Yağan’a selamlarımızı götür. Eminim orada da şiiri, insanı, umudu ve özgürlüğü konuşmaya devam edeceksiniz.
