İnsanlık tarihinin başlangıcından günümüze kadar devam eden bir olgudur göç. Aslında insanlar her ne kadar ekinciliğe başladıktan sonra göçebe hayatını bırakarak zengin toprak, su ve diğer kaynakların etrafında yerleşik yaşamaya başlasalar da tarih boyunca birçok nedenle yaşadıkları yerleri zorunlu veya gönüllü sebeplerle kalıcı veya geçici olarak terk edip, farklı coğrafyalara yerleşmişlerdir. Genel bir ifadeyle; Beşerî ve Sosyal Bilimlerin önemli konularından biri olan göç hem gelişmiş ülkelerde hem de gelişmekte olan ülkelerde farklı temellere dayanarak yapılan değerli ve çeşitli etkilere sahip bir olgudur. Ünlü nüfus bilimcisi Roland Pressat, “Demografik Analizler” adlı kitabında göçü; İki yer arasında mekânsal uzaklığın olması, Yeni yerde kalıcı ve uzun süreli ikamet edilmesi ve Göç anında mesafenin olması olarak üç özelliğe sahip bir olgu olarak dikkate alınmasını bildirmektedir.
Göçler oluşum nedenlerine bağlı; Zorunlu Göç ve Gönüllü Göç olarak ikiye ayrılmaktadır.
Zorunlu Göçlerde; insanlar yaşadıkları yerleri kendi iradeleri ve istekleri dışında, mecburi olarak terk ediyorlar. Bu göç türünün yaygın nedenleri, genellikle iklim değişikliğine bağlı su kaynaklarına erişim, kasırgalar, sürekli kuraklıklar, kıtlık vb. Yıkıcı depremler, volkanlar, sel ve benzeri doğal afetler, Sosyal hizmetlerin yetersizliği, Temel ihtiyaçların karşılanmasındaki zorluklar, İşsizlik, Güvenlik ihtiyacı gibi sosyo-ekonomik nedenler, savaşlar, terör, iç çatışmalar, sivillerin yaşadıkları zulüm ve insan haklarına aykırı işkence, dini, siyasi ve etnik baskılar ile katliamlar gibi siyasal nedenler, devletin Baraj ve yol yapımı gibi yapılaşma ve kalkınma planları vb. dir.
Gönüllü Göçler; 20. yüzyılda daha yaygın hale gelen bu göç türünde, insanlar yaşadıkları yerleri kendi irade ve istekleri üzerine insanlık doğasının bir parçası olan: Daha iyi eğitim alma isteği ve Sağlık gibi sosyal hizmetlerden daha iyi yararlanma isteği, Kariyer yapma isteği, Kişisel özgürlük ve inançları rahatça yaşama isteği, yüksek ücretli bir iş bulma isteği, Arkadaş, aile, akraba ve aynı kültürdeki insanlarla birlikte olma isteği, Yaşam standartlarını yükseltme isteği, gibi çekici koşullara ulaşmak için yapılmaktadır.
Başka bir sınıflanmada göçler, sürelerine bağlı olarak, Mevsimlik Göçler, Geçici Göçler ve Kalıcı Göçler olarak değerlendirilmektedir.
Mevsimlik Göçler: Yıl içerisinde ve belirli dönemlerde, genellikle tarım, hayvancılık, yaylacılık, inşaat işleri, turizm faaliyetleri gibi ekonomik nedenlerle, mevsimlik olarak yapılan göçlere ve aynı zamanda Yörüklerin yaşam biçimi gereği, hayvanlarını otlatabilmek ve besleyebilmek için kış mevsimini geçirmek üzere daha sıcak bölgelere ve yaz mevsiminde daha serin bölgelere yaptıkları göçlere Mevsimlik Göç denilmektedir ve bu göçün en önemli özelliği belli bir zaman sonra göçmenlerin kendi evlerine geri dönmesidir. Bu yer değiştirme olayı her yıl düzenli aralıklarla sürdürülebilmektedir.
Geçici Göçler: Her ne kadar da birçok nüfus bilimcisi ve sosyolog tarafından Geçici Göç ve Mevsimlik Göç aynı sınıfta kabul edilse de aslında Geçici Göç, Mevsimlik Göçü kapsamakla birlikte başka nedenler ve temellere sahiptir. Yani bir savaş ya da doğal afet nedeni ile daha güvenli bir bölgede kayda değer bir zaman diliminde yerleşiyor ve daha sonra kendi ana vatanı veya daha önce bulunduğu bölge dışında olan farklı bir üçüncü coğrafyaya taşınıyorsa bu göç Mevsimlik Göç değil de Geçici Göç olarak sayılmalıdır. Örneğin; Uluslararası Koruma Altında olan sığınmacıların çoğu Avrupa ve Amerika’ya yerleşmek amacıyla kendi ülkeleri dışında ilk güvenli ülkeye vardıktan sonra bazen yıllarca süren bir süreç içinde, bu ülkede BM ofislerine sığınmacılık başvurusu yaparak korunma talebinde bulunuyor ve hedef ülkeye kabul edilene kadar bulundukları ülkede Geçici olarak yaşamlarını sürdürüyorlar, dolayısıyla fiilen yaşadıkları ülkeye Geçici Göç yapmış oluyorlar.
Kalıcı Göçler: insanların herhangi bir, Ekonomik, Siyasal, Kültürel, Doğal Afetler gibi çeşitli nedenler ile yaşadıkları yerlerden başka yerlere geri dönmemek üzere yaptıkları göçlere denir. Sürekli göçler zorunlu veya gönüllü olmakla beraber, ülke içerisinde olabileceği gibi ülke dışına da olabilmektedir.
Öte yandan göçler, göç anında bölgeden ayrılan göçmen sayısına bağlı, Bireysel Göç ile Toplu göç olarak kategorize edilmektedir.
Bireysel Göçler: Kişilerin bireysel olarak veya aileleriyle birlikte göç ettiği ve genelde kişinin kendisi tarafından finanse edilen veya bireyler, örgütler ve devletlerin desteğiyle gerçekleşen hareketlerdir.
Toplu göç ise: Çok sayıda kişinin katıldıkları bir harekete ya da belirli bir zamanda toplumun bir kısmının hareket etmesi anlamına gelmektedir
Nüfusun coğrafi hareketliliği, mesafeye bağlı olarak İç Göç ve Dış Göç’e ayrılmaktadır.
İç Göç: İnsanların bir ülkenin idari yönetim sınırları içinde geçici veya daimî amaçlı yeni bir ikamete sahip olmak amacıyla veya yeni bir ikametle sonuçlanacak şekilde bir bölgeden başka bir bölgeye gerçekleştirdiği göçlerdir. İç Göçler, sürekli olabilecekleri gibi geçici de olabilir ve Kırdan kente, Kırdan Kıra, Kentten kıra, Kentten kente doğru gerçekleşir. Kırsal kesimlerden kentlere doğru olan göçler, genellikle az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde görülmekteyken kentlerden kentlere ve kentlerden kırsal kesimlere olan göçler ise gelişmiş ülkelerde daha çok görülmektedir. Ticaret ve sanayinin geliştiği bölgeler, genelde verimli tarım alanları, zengin maden yataklarına sahip alanlar, turizm açısından cazip merkezler ve kültür kentleri göç çeken merkezlerdir.
Dış (Uluslararası) Göç: Uluslararası bir sınırın geçilmesi ile kişilerin geçici veya daimî olarak başka bir ülkeye yerleşmek üzere menşei ülkelerinden veya mutad olarak ikamet ettikleri ülkeden ayrılmalarıdır. Özetle Dış Göçler, Ülke dışına gerçekleşen göçlerdir ve Sürekli olabilecekleri gibi Geçici de olabilirler. Dış göç Zorunlu ve Gönüllü olabildiği gibi, hem Bireysel hem de Toplu, Düzenli ve Düzensiz, aynı zamanda hem Kalıcı hem de Geçici göçler ve Tersine göçler olarak da yapılmaktadır.
Küreselleşmeyle beraber tüm dünyanın sorunu haline gelen göç olgusu ülkelerin beraber karar almasını ve ortak yasalarla hareket etmesini gerektirmektedir. Bu kapsamda Dış Göçler; Düzenli ve Düzensiz olarak iki ana kategoriye ayrılmaktadır.
Düzenli Göç: Yaşadığı ülkeden çıkışı ve ev sahibi ülkeye seyahati, transit geçişi ve girişi düzenleyen kanun ve yönetmeliklere uygun olarak ve yasal kanallar kullanılarak insanların olağan ikamet yerinden yeni bir ikamet yerine gitmeleridir.
Düzensiz Göç: Göç veren, transit ve göç alan ülkelerin düzenleme normlarının dışında gerçekleşen hareketlerdir. Hedef ülkeleri açısından, bir ülkeye yasadışı giriş yapmak veya bir ülkede yasadışı şekilde kalmak veya çalışmak anlamına gelmektedir. Göçmen, belirli bir ülkeye girmek, orada ikamet etmek veya çalışmak için göç düzenlemeleri uyarınca gerekli olan izin veya belgelere sahip değildir.
Göçlerin diğer iki önemli türü de Tersine Göçler ile Mübadele Göçü’dür.
Mübadele Göçü: ülkeler arasında gerçekleşmekte olan bir tür göç olarak ifade edilebilir. Bir anlaşma kapsamında iki veya daha fazla ülkenin anlaşmasına bağlı olarak ülke nüfusları azınlıkta olan kısımların yer değiştirmesi mübadele göçü olarak bilinmektedir
Tersine Göçler: İnsanların bir dönem bulundukları yerlerden çeşitli nedenler ile ayrıldıktan sonra başka bir bölgeye göç edip ve bu bölgede bir süre yaşadıktan sonra tekrar eski yerlerine geri dönüş yapma hareketliliği Tersine Göç olarak adlandırılmaktadır. Örneğin: Daha önce göç veren ve gelişmekte olan bir ülkenin, bölgenin veya şehrin, göç almaya başlaması Tersine Göç olgusudur.
Göç kavramı ve türlerine genel olarak değinilen bu yazının ilerleyen bölümlerinde verdiğimiz genel başlıkları derinlemesine inceleyerek, göçün çeşitli etkenleri, etkileri, tarihi, göçmenler ve yaşadıkları problemler, Dünyada ve Türkiye’de göç ve göçmen sorunları ve çözümleri gibi farklı ve önemli konular daha detaylı olarak Bilginize sunulacaktır.
