Emperyalist-kapitalist sistemin dünya boyutunda içinde bulunduğu ekonomik kriz derinleştikçe başta işçi sınıfı ve tüm emekçiler yoksulluk, açlık ve sefalet ücretleriyle daha yoğun ve acımasız emek sömürüsüne tabii tutulmakta; maliyeti düşürme ve azami kar hırsıyla işsizler ordusunu da giderek büyütmektedir. Dünya egemenlik sistemi işçilere-emekçilere ve tüm ezilenlere karşı küresel boyutta izlediği bu aşırı sömürücü-saldırgan- talancı ve vurguncu düzen, yürüttüğü savaş politikalarıyla, dünya doğal zenginlik kaynaklarını ve pazarlarının yeniden paylaşım sürecine alarak, dünya savaşına hazırlandığı açıktır. Gelinen aşamada tüm jeopolitik dengeler, stratejiler buna göre şekillenmekte ve askeri hazırlıklar buna işaret etmektedir.
Dünyaya egemen olan bu aşırı saldırgan siyasi-politik iklim, sürekli savaş ve çatışma hali; tüm dünyada olduğu gibi, kritik ve stratejik bölgelerde fay hatlarını sarsmaya, hatta kırmaya başlamış, küresel boyutta jeopolitik gerginlikleri hat safhaya taşımıştır. ABD-İsrail-İran savaşıyla varılan evre, Orta Doğu’yu adeta ateş topuna çevirmiş, dünyayı tehdit eder düzeye gelmiştir. Dünyada bu kritik süreç başta büyük emperyalist güçler olmak üzere, tüm dünya devletleri ve onların egemen güçleri; başta işçi emekçiler olmak üzere, tüm dünyada milyarlarca insanın yoksulluğunu, açlığını ve sefaletini hiçe sayarak, devasa büyük bir savaş ekonomisi sürecinin içine girmiş durumdalar. Güvenlikçi ve şovenist politikalar öncelenerek, savaş atmosferine göre; ezilen- sömürülen yığınların her türlü yaşam hakları baskı altına alınmakta, dünya çapında geliştirilen militarizm, gerici-ırkçı- milliyetçi siyasal çizgilerle birleştirilerek, adeta “korku” iklimi yaratılmak istenmektedir. Elbette bunu tersine çevirecek alternatif güç, başta enternasyonal proletaryanın, ezilen dünya halklarının ve dünya ilerici insanlığının sınıf hareketleri temel ve öncülüğünde örgütlenmesi, mücadele ve direnişidir. Konumuz farklı olduğu için burada ayrıntılara girmek istemiyoruz.
İşte günümüz dünyasının bu gayri insani, gayri ahlaki, zulmün kol gezdiği atmosferinde, dünyada ve coğrafyamızda, kapitalizmin bir başka kara tablosunu ele almayı gerekli gördük. Güvencesiz ortamlarda ucuz iş gücü olarak kapitalizmin sermaye hanesini devasa düzeyde büyüten “Çocuk İşçiliği”
En Ağır Emek Sömürüsü Olarak Çocuk İşçiliği!
Çocuk işçiliği, tarih boyunca farklı üretim tarzlarında çeşitli biçimlerde olmakla birlikte, kapitalist üretim ilişkileriyle birlikte sistematik ve yaygın bir karakter kazanmıştır. İnsani ve “uygarlık hukuku” anlamında çocuk işçiliği, çocuğun eğitim, fiziksel gelişim ve toplumsal bütünleşme hakkını- ihlal ederek; ücretli emek sürecine erken yaşta dahil edilmesini ifade etmektedir. Bu hükmün kapitalist düzende bir karşılığı olmadığı gibi, kapitalist sistemin ucuz iş gücü ile aşırı kar hırsı elde etmesi karşısında da bir “yaptırım” gücü de yoktur. Özel mülkiyet üretim tarzı ve ilişkileri ve sermaye birikim modellerinin yaratıcısı olduğu bu sorunda, bunu engelleyici bir hukuk oluşturması meselesi zaten görüntüyü kurtarma amaçlıdır.
Kapitalizmin ortaya çıkışıyla birlikte emek gücü meta haline gelmiş; küçük ölçekli üretim araçları ve topraktan koparılan geniş kitleler ücretli emekçi konumuna düşürülmüştür. Bu süreç yalnızca yetişkinleri değil, kadınları ve çocukları da kapsamış; aile birimi bütünsel olarak ücretli emek piyasasına entegre edilmiştir. İşte bu tarihsel kırılma, çocuk işçiliğini kapitalizme özgü bir sömürü biçimi olarak değerlendirmeyi mümkün kılmıştır.
Marks, kapitalist üretim tarzının analizinde çocuk emeğinin kullanımını artı-değer bağlamında ele almış; İngiliz fabrikalarındaki çocuk işçiliğini ayrıntılı biçimde incelemiştir. Marx’a göre sermaye, emek gücünü maliyeti düşürmek ve çalışma süresini uzatmak amacıyla çocukları üretim sürecine dahil eder. Böylece çocuk emeği hem mutlak hem de nispi artı-değer üretiminin aracı haline gelir. Diyalektik materyalist yöntemle Marks’ın bilimsel analizi olan bu sentez, tamda sorunun ana kaynağını ortaya koyuyor. Yani, çocuk işçiliği, sistemin ortaya koyduğu gibi, sadece “yoksulluğun” ezilen sömürülen yığınlardaki bir “geçim” derdi meselesi değil, bir zat sistemin iradi-bilinçli üretimidir.
Teorik Çerçevede Çocuk Emeği!
Çocuk işçiliğini Marksist teori temelinde analiz edebilmek için, kapitalist üretim tarzının temel kavramlarına başvurmak gerekmektedir. Bu kavramlar arasında emek gücünün metalaşması, artı-değer üretimi, ilkel birikim ve yedek sanayi ordusu merkezi başat bir yer tutar.
1. Emek Gücünün Metalaşması ve Ailenin Dönüşümü
Kapitalizm öncesi toplumlarda çocukların üretime katılması, genellikle hane içi üretim ve geçimlik ekonomi çerçevesinde gerçekleşmekteydi. Bu durum piyasa için artı-değer üretimine değil, topluluğun yeniden üretimine dayanıyordu. Ancak kapitalizmle birlikte üretim araçlarından koparılan kitleler geçimlerini sürdürebilmek için emek güçlerini satmak zorunda kalmışlardır.
Karl Marx’a göre emek gücü kapitalist toplumda bir meta haline gelir. Metanın değeri, onun yeniden üretim maliyetine bağlıdır. İşçi ailesinin geçimi için gereken ücret düzeyi yetersiz olduğunda, aile içinden diğer bireyler-kadınlar ve çocuklar ücretli emek sürecine dahil edilir. Böylece aile, kapitalist üretimin bir uzantısı ve parçası haline gelir. Bu noktada çocuk emeği, yalnızca bireysel bir tercih değil; işçi sınıfının yeniden üretim koşullarının sermaye lehine yeniden yoğunlaşması ve düzenlenmesinin sonucudur.
2. Artı-Değer ve Çocuk Emeği
a) Mutlak artı-değer üretimi olarak, Çalışma gününün uzatılması ve düşük ücret politikasıyla daha fazla emek süresinin karşılıksız sermayeye aktarılması.
b) Nispi artı-değer üretimi olarak, Makinalaşma ve iş bölümü sayesinde vasıfsız, ucuz ve kolay denetlenebilir emek gücünün üretime katılması.
Çocuk emeği, özellikle erken sanayileşme döneminde bu iki mekanizmanın da temel amaçlarından biri olmuştur. Çocukların daha düşük ücretle çalıştırabilmesi, yetişkin işçilerin ücretlerini de aşağıya çekmiş ve böylece genel ücret seviyesi de baskılanmıştır.
3. Yedek Sanayi Ordusu
Marksist kuramda yedek sanayi ordusu, kapitalizmin ihtiyaç duyduğu işsiz ve yarı-işsiz emek kitlesini ifade eder. Bu kitle, ücretleri baskı altında tutmanın ve işçi sınıfı üzerinde baskı kurmanın aracı rolünü oynamaktadır. Çocuk emeği, bu yedek ordunun özel bir bileşeni olarak işlev görür. Kriz dönemlerinde üretime dahil edilir, durgunluk dönemlerinde ise rahatlıkla sistem dışına itilir ve ücretleri aşağıya çekme işlevi görür. Bu yönüyle çocuk işçiliği-emeği kapitalizmin esnek birikim stratejilerinin bir parçası özelliğini taşımaktadır.
4. İlkel Birikim ve Zorunlu Proleterleşme
Marksist teoride ilkel birikim kavramı, üreticilerin mülksüzleştirilerek ücretli emekçi haline getirilmesini ifade eder. Bu süreç yalnızca tarihsel bir başlangıç değil, kapitalist gelişmenin farklı aşamalarında tekrar eden bir olgudur. Kırsal alanlarda feodal üretim ilişkilerinin ve küçük üreticiliğin çözülmesi, zorunlu göç ve mülksüzleşme süreçleri, çocuk emeğini artıran temel kriterlerdir. Aile geçim araçlarını kaybettikçe çocuk emeği de ücretli emek sürecine dahil olmuştur.
5. Eşitsiz ve Birleşik Gelişme
Kapitalist emperyalist sürecinde gelişmenin eşitsiz karakteri hüküm sürer. Sermaye yüksek kar oranı elde edebileceği merkezlerde yoğunlaşırken, doğal olarak çevre bölgeler ucuz emeğin yoğunlaştığı alanlar haline gelir. Bu durum, bölgesel çocuk işçiliği farklılıklarını, göçmen çocuk emeğini, tarımsal ve kayıt dışı sektörlerdeki yoğunlaşmayı analiz etmek, anlamak ve açıklamak açısından önemlidir.
Bu bölümün değerlendirmesinde çocuk işçiliğini; yoksullukla sınırlı bir sorun olmadığını, kapitalist üretim ilişkilerinin yapısal bir sonucu olarak, artı-değer üretiminin bir aracı olarak ve sınıf mücadelesiyle doğrudan bağlantılı bir sorun olarak ele almamız gerektiğini ifade eder. Dolayısıyla şimdi bu kuramsal temel üzerinde tarihsel gelişime bakmamız gerekiyor.
Tarihsel Arka Plan
Kapitalizm öncesinden sanayi devrimine çocuk emeğinin tarihsel gelişimini anlayabilmek için, üretim tarzlarının dönüşümünü esas alan tarihsel materyalist bir bakış açısı ve yaklaşımı gereklidir. Çocukların üretime katılımı insanlık tarihi kadar eski olmakla birlikte, bu katılımın niteliği üretim ilişkilerine bağlı olarak değişmiştir.
Kapitalizm Öncesi Üretim İlişkilerinde Çocuk Emeği
İlkel komünal topluluklarda çocuk emeği, üretime katılımı kolektif yaşamın bir parçasıydı. Bu katılım topluluğun maddi varlığını sürdürebilmesine yönelik bir süreç niteliği taşıyordu. Köleci toplumlarda çocuklar da üretime dahil edilmekteydi; ancak belirleyici olan köle emeğiydi. Çocukların çalıştırılması ise mülkiyet ilişkilerin bir sonucuydu.
Feodal üretim ilişkilerinde ise çocuklar, köylü hanesinin üretim birimi içinde yer alıyordu. Tarımsal üretim aile temelli olduğu için çocuk emeği piyasa için değil ama feodal yükümlülüklerin yerine getirilmesi ve aile geçimi için kullanılıyordu. Bu dönemde sömürü üretim artığa dayanmaktadır. Ancak kapitalist anlamda bir artı-değer söz konusu değildir. Bu nedenle çocuk emeğinin sistematik, kitlesel ve piyasa merkezli bir sömürü biçimine dönüşmesi kapitalist üretim ilişkileriyle birlikte gerçekleşmiştir. İlkel birikim ve mülksüzleşme kapitalizmin ortaya çıkışı, üreticilerin üretim araçlarından (küçük üretim araçları) koparılmasıyla mümkün olmuştur. Mülksüzleşmede bu süreç “ilkel birikim” süreci olarak tanımlanmıştır.
Özellikle 16. ve 17. yüzyıllarda Avrupa’da ortak toprakların çitlemeler yoluyla özelleştirilmesi, küçük köylülüğün tasfiyesi, zorla yerinden etmeler, geniş bir mülksüzler kitlesi yaratmıştır. Bu mülksüzleşme süreci yalnızca yetişkin erkekleri değil; tüm aileyi, dolayısıyla çocukları da ücretli emek piyasasına sürmüştür. Çocuk işçiliğin tarihsel kökleri bu zorunlu proleterleşme sürecine dayanmaktadır. Sanayi devrimi ve çocuk işçiliğinin kitleselleşmesi 18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl başında sanayileşmenin hızlanmasıyla birlikte çocuk işçiliği sistematik bir üretim stratejisi haline gelmiştir. Özellikle tekstil fabrikaları, maden ocakları ve atölyelerde çocuk emeği yoğun biçimde kullanılmıştır. Kapital’de Marx, İngiliz fabrika raporlarına dayanarak şu noktaları vurgular:
“6-8 yaşındaki çocukların uzun saatler çalıştırılması, fiziksel deformasyon ve sağlık sorunları, eğitimden kopuş ve aile yapısının çözülmesini” vurgularken, sanayi devrimi döneminde çocuk emeğinin yaygınlaşmasının temel nedenlerini de şöyle ifade ediyor:
” 1.Çocukların daha düşük ücretle çalıştırılması, 2. Makineleṣmeyle birlikte ağır fiziksel güç gereksiniminin azalması, 3.Disipline edilmesinin daha kolay olması. Bu koşullar altında çocuk emeği, mutlak ve nispi artı-değer üretiminin önemli bir aracı haline gelmiştir.”
İşçi Sınıfı Mücadelesiyle Elde Edilen Kazanımlar!
19. yüzyıl başları ve ortalarından itibaren işçi sınıfının örgütlü mücadelesi sonucu çocuk işçiliğine ilişkin bazı “yasal” sınırlamalar getirilmek zorunda kalınmıştır. İngiltere’de fabrika yasaları, çalışma saatlerinde kısmi bazı “iyileştirilmeler” ve belirli yaş sınırları bu mücadele sonucu olmuştur. Ancak kısmi düzenlemelerle elde edilen bu haklar, kapitalizmin farklı politikalarıyla etkisizleştirilmiş, sermayenin kuralsız hareketiyle çocuk emeği iş kollarında ağır sömürünün biçimi olmaya devam etmiştir. Çocuk işçiliğinin merkez ülkelerde gerilemesi, sermayenin çevre ülkelere yönelmesiyle eş zamanlı gerçekleşmiş ve çocuk işçiliğinin çevre ülkelerde ucuz emek gücü nedeniyle daha da yoğunlaşmasına neden olmuştur. Özetle, tarihsel arka plan ortaya koymaktadır ki; kapitalizmle birlikte çocuk emeği, meta üretimine entegre edilerek sistematik sömürü, daha yüksek artı değer ve güvencesiz- örgütsüz çalışma koşullarının oluşturulmasında, sermayenin kullandığı bir yöntemdir. Kısa bir özetle bu genel belirlemeleri yaptıktan sonra, gelecek bölümde, Türkiye-Kuzey Kürdistan’da iş cinayetleriyle daha dramatik sömürü hali alan Çocuk İşçiliği başlığını güncel istatistiklerle ele alacağız.
Bu yazı Halkın Günlüğü Gazetesi‘nin Nisan-2026 tarihli 59. sayısında yayımlanmıştır.
