Yazar/Zeynep Hayır
İnsanlığın erken dönemlerinde yaşam, büyük ölçüde nehirlerin çevresinde şekillenir. Dicle ve Fırat boyunca uzanan topraklar, avcı ve toplayıcı grupların daha uzun süre kaldığı, tekrar tekrar geri döndüğü alanlara dönüşür. Bu nehirler su taşır, gözlemi ve deneyimi biriktirir. Zamanla geçici barınaklar kalıcı yapılara evrilir. Toprağın işlenmesiyle birlikte üretim artar. Yerleşimler büyür.
Bu dönüşümün en erken ve yoğun örnekleri Mezopotamya’nın güneyinde ortaya çıkar. Ur gibi kentler, tarım fazlasının biriktiği, iş bölümünün geliştiği ve toplumsal ilişkilerin yeniden örgütlendiği merkezler haline gelir. Tapınaklar yükselir. Depolar kurulur. İnanç, üretim ve yönetim aynı mekânlarda şekillenir. Kent, yeni bir yaşam düzeni olarak ortaya çıkar. Bu düzen, toplumsal ilişkileri ve hafızayı da dönüştürür.
Bu yerleşik yaşam deneyimi, bulunduğu alanla sınırlı kalmaz. Nehirler boyunca kuzeye doğru ilerleyen tarımsal bilgi, üretim pratikleri ve yerleşim biçimleri farklı coğrafyalara taşınır. Dicle ve Fırat’ın yukarı havzaları bu dolaşımın parçası olur. Suriye toprakları, bu geniş hareketliliğin dışında kalmaz. Güneyde yoğunlaşan yerleşik yaşam, kuzeye doğru yayıldıkça farklı coğrafi koşullarla karşılaşır ve değişir.
Suriye, kentlerin ilk ortaya çıktığı alanlardan biri değildir. Buna rağmen tarımın, yerleşimin ve toplumsal örgütlenmenin etkilerini erken dönemden itibaren hisseder. Burada yerleşim, güneydeki örneklerin bire bir tekrarı olmaz. Tarım ile hayvancılık, yerleşiklik ile hareketlilik birlikte ilerler. Ovalar ile dağlık alanlar arasında süreklilik gösteren bir dolaşım oluşur. Bu dolaşım, yüzyıllar boyunca toplumsal ilişkileri ve hafızayı biçimlendirir.
Dağlık alanlarda yaşayan topluluklar, hayvancılığa dayalı daha hareketli bir yaşam sürdürür. Ovalarda tarımsal üretim yoğunlaşırken, geçiş bölgeleri esnek yaşam biçimlerini korur. Bu iki alan arasında kurulan ilişki, halklar arası mesafeleri ve yakınlıkları belirler. Yerleşik olan ile hareketli olan arasında kesin sınırlar oluşmaz. Mevsimsel geçişler, ticaret ve ortak üretim ilişkileri gelişir.
Bu erken yüzyıllarda topluluklar kendilerini bugünkü anlamda ulusal kimliklerle tanımlamaz. Dil, yaşam biçimi ve inanç pratikleri belirleyici olur. Zagros hattı ve kuzey geçiş bölgelerinde İranî dil konuşan gruplar yoğunlaşır. Bu gruplar, dağlık alanlarla ovalar arasında hareket eder. Zamanla tarımla ilişki kurarlar ancak hareketliliği bütünüyle terk etmezler. Bu uzun süreklilik, ilerleyen yüzyıllarda Kürt kimliği adıyla bilinecek olan tarihsel oluşumun zeminini hazırlar. Bu aşamada bir ulusal aidiyet yoktur. Dil ve coğrafya belirleyicidir.
Şehirleşmenin geliştiği alanlarda Aramice konuşan topluluklar belirginleşir. Ticaret yolları, yazı ve idari ilişkiler bu dili yaygınlaştırır. Aramice, bölgenin ortak iletişim dili haline gelir. Süryani kimliğiyle anılacak olan dinsel ve kültürel geleneğin temelleri, bu şehirli ve yazılı dünya içinde atılır. İnanç, şehirlerde tapınaklar çevresinde, kırsalda ise doğa merkezli ritüellerle yaşatılır.
Antik çağda toplulukların kendilerine verdikleri adlardan çok, onları gözlemleyen ve denetim altına alan siyasal merkezlerin ve yazılı kültürlerin kullandığı tanımlamalar günümüze ulaşır. Bu adlandırmalar, çoğu zaman bu merkezlerin üretim ilişkilerini, iktidar biçimlerini ve sınıfsal düzenlerini yansıtır. Bugün bu dönemlere dair tarihsel bilgi, bu siyasal yapıların bıraktığı yazılı kayıtlar ile arkeolojik bulguların birlikte okunması ve eleştirel biçimde değerlendirilmesiyle elde edilir.
Bu bağlamda Zagros Dağları ve Kuzey Mezopotamya geçişlerinde yaşayan topluluklar, Mezopotamya ve Asur metinlerinde Guti, Gutium ya da Kardu gibi adlarla anılır. Bu adlandırmalar, dağlık alanlara uyumlu, hayvancılığa dayalı ve yarı göçer yaşam biçimlerini tarif eder. Zamanla İranî dil ailesiyle ilişkilendirilen bu topluluklar, ilerleyen yüzyıllarda Kürt kimliği adıyla anılacak tarihsel oluşumun bileşenleri arasında yer alır.
Şehirleşme ve üretim derinleştikçe toplumsal ilişkiler gelenek ve sözlü aktarımın ötesine geçer. Mülkiyet, emek ve yükümlülükler daha karmaşık hale gelir. Bu karmaşıklık, ortak kuralların yazılı hale getirilmesini gerekli kılar. Hammurabi döneminde taşlara kazınan yasalar, bu dönüşümün en görünür ifadesi olur. Hukuk, eşitlik üretmez ancak iktidarın ve sınıfsal düzenin sürekliliğini güvence altına alır.
Milattan önce birinci binyılda Asur egemenliği bölgeye ulaşır. Şehir merkezleri sıkı denetim altına alınır. Ticaret yolları kontrol edilir. Buna karşılık dağlık ve geçiş bölgeleri merkezi iktidarın dışında kalma eğilimini sürdürür. Bu alanlar, farklı toplulukların yerel ve özerk yaşam biçimlerini koruduğu mekânlar olur.
Med ve Pers dünyasıyla birlikte Suriye, çok halklı ve çok dilli bir imparatorluk düzeninin parçası haline gelir. Yerel diller ve inançlar bütünüyle ortadan kalkmaz. Merkezi iktidar ile yerel toplumsal yapılar yan yana var olur. Doğa merkezli ritüeller, İranî kozmoloji ve yerel kutsallıklar iç içe geçer. Bu uzun etkileşimler, ilerleyen yüzyıllarda Ezidilik adıyla bilinecek olan inanç dünyasının erken katmanlarını oluşturur.
Milattan önce dördüncü yüzyılda başlayan Helenistik dönem, şehir merkezlerinde yeni bir kültürel katman yaratır. Yunan dili, mimarisi ve yönetim anlayışı kent elitleri arasında yayılır. Buna karşılık kırsal ve dağlık alanlarda yerel diller, inançlar ve yaşam biçimleri sürekliliğini korur. Bu ikilik, Suriye coğrafyasının çok katmanlı toplumsal yapısını daha da belirginleştirir.
Milattan önceki yüzyıllar boyunca Suriye, tek bir halkın, tek bir inancın ya da tek bir siyasal merkezin tarihi olarak şekillenmez. Yerleşim, hareketlilik, dil, inanç, hukuk ve hafıza iç içe ilerler. Ovalar ile dağlık alanlar arasında kurulan ilişkiler, merkezi iktidarlarla yerel yaşam biçimleri arasındaki gerilim ve uyum, bu coğrafyanın temel karakterini belirler. Kimlikler henüz bugünkü adlarıyla tanımlanmaz ancak izleri oluşur. Bu izler, milattan sonra yaşanacak siyasal, dinsel ve toplumsal dönüşümlerin tarihsel zeminini oluşturur.
