“Sanat, bir sınıfın çıkarlarını yansıtır ve toplumun üretim ilişkileriyle iç içedir.” (Karl Marx)
Bu söz, yazımızın bu bölümüne rehberlik ediyor olacak. Marx’ın sanatın toplumsal yapılar ve sınıf mücadeleleriyle nasıl iç içe geçtiğini vurgulayan bu ifadesi, sanatın yalnızca estetik bir faaliyet olmadığını, aynı zamanda insanlığın üretim ilişkilerini, iktidar yapılarını ve toplumsal dinamiklerini görünür kıldığını aslında bizlere çok net bir ifade ile anlatmaktadır.
Yani geçmiş insanlık serüveninden bugün bize kalan ve onların taşta, bronzda, yazıda ve sahnede açığa çıkan her eseri, insanlığın emeğini, sınıf mücadelelerinin ve tarihsel serüveninin izlerini taşıyor. Yani sanat, toplumsal eşitsizliklerin, güç ilişkilerinin ve kolektif yaşamın aynasıdır aynı zamanda… Tarih boyunca iktidarın değil, emeğin ve üretimin izlerini takip etmek için güçlü bir anlatımdır. Bu perspektif, yazımızın temasına uygun olarak, taşlara kazınan figürlerden, Ziguratlara, tiyatro sahnelerine, piramitlerden, saraylara kadar uzanan insanlık tarihindeki üretim ve sanatsal deneyimin derinliğini ortaya koymaktadır deyip 2. bölümden kaldığımız yerden devam edelim…
Zamanda yolculuğumuz devam ediyor. Bir zamanlar toprağı işleyen ellerin yaptığı çömlekler, sazdan flütler vardı. Şimdi o eller, artık taşın gölgesinde görünmez oldu. Sanat, insanın ortak hafızasından çekilip, sarayların, tapınakların ve imparatorlukların mühürlü sesine dönüşüyor. Taş artık yalnızca dua etmiyor, buyuruyor… Ses yalnızca şarkı söylemiyor, yasayı ilan ediyor…
Mısır’da sanat zamanla yarışır. Firavunlar yalnızca hükümdar değil, tanrının yeryüzündeki gölgeleridir. Piramitler, milyonlarca emekçinin alın teriyle yükselir ama taşlara kazınan yüzlerde ne onların izi vardır ne de yaşamlarının hikâyesi. Karnak ve Luxor’un dev sütunları, sıradan insanların küçüklüğünü ilan eden taş ormanları gibidir. Duvarlarda tanrılar ve firavunlar vardır, halk yoktur. Hiyeroglifler, güzelliğin dili olduğu kadar mülkiyetin ve düzenin de belgesidir. Renkler bile iktidarın kodlarıdır artık, mavi gök için, yeşil bereket için, altın tanrısallık için. Sanat, Mısır’da zamanın efendisi olmuştur ama bu efendilik halkın değil yukarıdakilerin ebediyetidir.
Mezopotamya’da, Sümer’den sonra gelen Babil ve Asur döneminde sanat artık yalnızca bir inanç dili değildir. Taş sütunlara kazınan Hammurabi Kanunları (MÖ 1754), tarihin ilk yazılı yasasıdır. Bu yasa bir toplum düzenini kurar ama aynı zamanda adaleti tanrısal bir kaynaktan indirerek kralın gölgesine bağlar. Asur rölyeflerinde kral her zaman en büyüktür, av sahnelerinde aslanı öldüren, ordusuyla düşmanı ezen, gücün tek temsilcisi. Sanat artık bir figür değil bir hiyerarşidir. Duvarlar savaşı, zaferi ve kralın kudretini kaydederken halkın sesi yine taşın arkasında kalır. Sanat bir zamanlar çömleklerdeki yaşamın hikâyesiyken, şimdi kabartmalarda iktidarın destanıdır.
Anadolu’da Hititler, Frigler, Urartular burada sanat doğanın kendisiyle konuşur. Yazılıkaya’daki kabartmalar tanrıların sıralı geçit törenidir adeta. Her figür bir tanrı, ama aynı zamanda bir güç düzenidir. Tanrıların yan yana dizilmesi aslında kralların gölgede uzattığı ellerdir. Urartuların kalelerinde taş, savaşın ve iktidarın anıtıdır. Devasa taş bloklarla inşa edilmiş, güçlü surlarıyla Van Kalesi geçmişten bugüne halen ayakta kalarak bize bu gücü yansıtan bir örnektir… Her duvar yalnızca korunmak için değil gösteriş için yükselir. Friglerde kayalara oyulan tapınaklar halkın değil seçkinlerin tanrılarına adanır. Sanat doğadan ilham alır ama doğayı ehlileştirerek yeniden kurar. Artık taş yalnızca doğayı anlatmaz, onu mülkiyet altına alır.
Bu dönemde Anadolu’nun batısında Miken ve Minos uygarlıkları (MÖ 1600–1100) yükselir. Saraylar, saray freskleri ve lüks eşyalar, aristokrasinin ihtişamını ve toplumsal hiyerarşiyi gösterir. Knossos Sarayı’ndaki fresklerde hayatın ritüeli, törenler ve savaş sahneleri işlenir, halkın emeğiyle oluşturulmuş görkem, seçkinlerin temsilidir. Sanat burada sadece estetik değil, iktidarın ve mülkiyetin görünür belgesidir.
Ege ve Yunan anakarasında (MÖ 1100–500), sanat farklı biçimlerde açığa çıkar. Geç Arkaik ve Erken Klasik dönemlerde heykel, mimari ve seramik sanatında toplumsal roller belirginleşir. Tanrısal, Panteon Tapınak duvarlarında ve heykellerde görünür, Athena, Zeus, Apollon gibi figürler sadece dini değil, aynı zamanda şehrin aristokratik düzenini ve kolektif kimliğini de yansıtır. Tiyatro ve trajediler, halkın katıldığı kültürel etkinlikler olarak doğar. Ancak bu sanatlar da sınıf ayrımlarını, siyasi ve dini hiyerarşiyi dolaylı olarak pekiştirir. Epik şiirler, Homeros’un İlyada ve Odysseia’sı ile insanın ölümsüzlük ve kahramanlık arayışını anlatırken, aristokratik değerleri ve savaş ekonomisinin toplumsal etkilerini simgeler.
Shang Hanedanlığı’nda (MÖ 1600–1046) sanat kehanetle iç içe doğar. Bronza dökülen kaplar yalnızca yemek için değil, tanrılarla konuşmak ve geleceği sorgulamak için yapılır. Kemiklere kazınan yazılar tarihin ilk kehanet kayıtlarıdır. Her kap, ejder ve aslan figürleriyle süslenir ama figürler güzellik için değil, hiyerarşiyi kutsamak içindir. Sanat bronzun gücünde seçkinlerin eline geçmiştir. Yazı hem büyü hem yönetimdir ve her sembol aynı zamanda hem göğün sesi hem de kralın mühürlü buyruklarıdır.
Hindistan’da Vedik Dönemi (MÖ 1500–500) sanatın ritüelle birleştiği bir çağdır. Veda ilahileri sözlü olarak taşınır ama bu sözler yalnızca Brahmanların ağzından çıkabilir. Söz sanatın en saf biçimiyken artık yalnızca bir sınıfın malıdır. Mandala desenleri ve tapınak geometrileri dünyanın düzenini kutsal bir matematikle yeniden kurar ancak bu düzen evrensel olduğu kadar kastın zincirleriyle ayrılmış bir düzenin de simgesidir. Sanat bu topraklarda yaşamın değil sınıfın dili olmuştur.
Olmekler (MÖ 1200–400) yazıyı tam geliştirmemişti ama bıraktıkları dev taş başlar bugüne kadar yankılanır. Yüzler belirsizdir. Bir kral mı? Savaşçı mı? Tanrı mı? Ama kesin olan şudur ki sanat artık sıradanın değil, seçkinin yüzünü taşıyordur. Sanat burada halkın sözlü hafızasıyla birlikte yürür. Taş sessizdir ama artık o sessizlikte iktidarın ağırlığı vardır.
Sahraaltı Afrika’da sanat yazıya kazınmaz, ahşaba, maskeye, söze işlenir. Maske yalnızca bir süs değil bir ruhun biçimidir. Nok kültürünün (MÖ 1500–300) figüratif heykelleri hem toplumsal kimliği hem de dini ritüeli taşır ama sanat burada da halka değil ritüeli yönetenlerin eline aittir. Sanat hafıza olur ama bu hafıza sınırlıdır. Halkın sesi sözde kalır, taşa geçmez.
Pers İmparatorluğu (MÖ 550–330) sanat ve mimaride geniş çaplı bir sentez uygular. Persepolis’in devasa sarayları, kabartmalar ve tören yolları hem farklı kültürlerin üslubunu taşır hem de merkezi otoritenin gücünü gösterir. Heykeller ve rölyeflerde krallar en büyük figürdür, yerel halklar ise törensel sahnelerde hizmet eden küçük figürlerle temsil edilir. Sanat burada da halkın değil, imparatorluk düzeninin dilidir.
Roma Cumhuriyeti ve Erken Roma İmparatorluğu (MÖ 509–MÖ 27), Yunan kültüründen esinlenir ama sanatı, hukuku, askeri düzeni ve imparatorluk iktidarını göstermek için kullanır. Heykeller ve mimari anıtlar, halkın günlük yaşamından ziyade elitlerin ideolojisini pekiştirir. Forumlar, tapınaklar ve heykeller, sınıfsal hiyerarşiyi görünür kılar.
Bölümün sonunda şunu söylemek mümkündür: Sanat, geçmişte insanın ortak nefesiyken, zamanla sarayların gölgesinde iktidarın mührüne dönüşür. Bir zamanlar toprağı yoğuran ellerin izleri taştan silinir, kadının yüzü tanrıların gölgesinde kaybedilir, emek görünmez kılınır. Yüzyıllar boyunca sanat, çoğunlukla gücü ve mülkiyeti yüceltmek için kullanılır. Fakat bugün bile her taşın çatlağında her yazının satırında her heykelin çizgisinde yüzlerce, binlerce yıldır insanın emeğiyle yarattığı her şeyde her iz tarihin bu devasa muhteşem akışından bizlere fısıldıyor. Bu bellek bizim, dünyanın her köşesinde her delhizde ve mağarada, kabartmalarda, tapınakların ve sarayların devasa sütünlarında,.. O iz bize ait…
Kullanılan ve yararlanılan kaynaklar
https://tr.wikipedia.org/wiki/Hammurabi_Kanunlar%C4%B1
https://tr.wikipedia.org/wiki/Karnak
https://tr.wikipedia.org/wiki/Luksor_Tap%C4%B1na%C4%9F%C4%B1
https://tr.wikipedia.org/wiki/Yaz%C4%B1l%C4%B1kaya
https://tr.wikipedia.org/wiki/Urartular
https://tr.wikipedia.org/wiki/Frigyahttps://tr.wikipedia.org/wiki/Knossos
https://tr.wikipedia.org/wiki/Minos_medeniyeti
https://tr.wikipedia.org/wiki/Asurlularhttps://tr.wikipedia.org/wiki/Persepolis
https://tr.wikipedia.org/wiki/Roma_sanat%C4%B1
